Theo Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần có quyền tự quyết định mua lại không quá 30% tổng số cổ phần phổ thông đã bán, và một phần hoặc toàn bộ cổ phần ưu đãi cổ tức đã bán. Hội đồng quản trị được quyết định mua lại không quá 10% tổng số cổ phần của từng loại đã bán trong mỗi 12 tháng; vượt mức đó thì đại hội đồng cổ đông quyết định. Các con số này bạn đối chiếu bản luật hợp nhất hiện hành và điều lệ, vì điều lệ có thể kéo thẩm quyền về đại hội.
Bài này nói về việc mua lại do công ty chủ động, ví dụ để mua lại phần của một cổ đông sáng lập muốn rút ra, hoặc để thu hẹp cơ cấu cổ đông. Trường hợp cổ đông phản đối nghị quyết rồi yêu cầu công ty mua lại là một cơ chế khác, đã có bài riêng trong danh mục đại hội đồng cổ đông. Công ty đại chúng và công ty niêm yết có quy định về cổ phiếu quỹ theo pháp luật chứng khoán; trọng tâm ở đây là công ty chưa đại chúng.
Ai quyết theo quy mô và loại cổ phần
Bảng dưới phản ánh khung của Luật Doanh nghiệp 2020. Điều lệ có thể quy định chặt hơn, ví dụ mọi đợt mua lại đều phải qua đại hội.
| Tình huống | Cơ quan quyết định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mua lại tới mức 10% tổng số cổ phần của một loại trong 12 tháng | Hội đồng quản trị | Cộng dồn mọi đợt trong 12 tháng, không tính riêng từng đợt |
| Mua lại vượt 10% trong 12 tháng | Đại hội đồng cổ đông | Tờ trình nêu rõ lý do, nguồn tiền, giá |
| Tổng số cổ phần phổ thông mua lại vượt 30% số đã bán | Không thuộc trường hợp công ty tự quyết mua lại | Cần cơ chế khác như giảm vốn, tổ chức lại, theo luật |
| Mua lại cổ phần ưu đãi cổ tức | Theo thẩm quyền và điều khoản phát hành loại cổ phần đó | Đọc nghị quyết phát hành cổ phần ưu đãi |
| Giá mua lại | Hội đồng quản trị quyết định theo nguyên tắc của luật | Xem mục giá bên dưới |
Giới hạn 10% trong 12 tháng là giới hạn cuốn chiếu. Ví dụ giả định: hội đồng quản trị đã mua lại 6% vào tháng 3, thì đến tháng 11 cùng năm chỉ còn được tự quyết thêm 4% nữa; phần vượt phải đưa ra đại hội. Chia nhỏ thành nhiều đợt để né ngưỡng không làm thay đổi cách tính.
Nguyên tắc giá mua lại
Cổ phần phổ thông: không cao hơn giá thị trường. Theo nguyên tắc của Luật Doanh nghiệp 2020, giá mua lại cổ phần phổ thông không được cao hơn giá thị trường tại thời điểm mua lại, trừ trường hợp mua lại theo tỷ lệ sở hữu của tất cả cổ đông. Nguyên tắc này ngăn việc công ty trả giá cao cho một cổ đông thân hữu, làm thiệt các cổ đông còn lại.
Công ty chưa niêm yết thì “giá thị trường” là gì. Không có bảng giá giao dịch hằng ngày, nên giá thị trường phải được xác định bằng cách khác: giá giao dịch chuyển nhượng gần nhất giữa các bên độc lập, kết quả định giá của tổ chức thẩm định giá, hoặc phương pháp điều lệ quy định. Biên bản HĐQT nên ghi rõ cơ sở xác định giá và kèm tài liệu.
Cổ phần loại khác. Giá mua lại cổ phần loại khác theo điều lệ hoặc thoả thuận giữa công ty và cổ đông liên quan, trong khuôn khổ luật.
Mua lại theo tỷ lệ cho mọi cổ đông. Khi công ty chào mua lại theo tỷ lệ sở hữu của tất cả cổ đông, mọi người được đối xử như nhau, nên luật nới hơn về giá. Công ty phải gửi thông báo bằng văn bản tới tất cả cổ đông, nêu giá, số lượng, thủ tục và thời hạn; thời hạn cụ thể đối chiếu luật hiện hành.
Điều kiện để được trả tiền mua lại
Quyết định mua lại hợp lệ chưa đủ; công ty chỉ được thanh toán cho cổ đông nếu ngay sau khi thanh toán hết số cổ phần mua lại, công ty vẫn bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Đây cùng một logic với điều kiện chia cổ tức: tiền ra khỏi công ty về tay cổ đông thì chủ nợ phải được ưu tiên.
Luật Doanh nghiệp 2020 còn yêu cầu: nếu sau khi thanh toán hết số cổ phần mua lại mà tổng giá trị tài sản ghi trong sổ kế toán giảm quá một ngưỡng nhất định (luật hiện ghi 10%), công ty phải thông báo cho tất cả chủ nợ trong một thời hạn ngắn. Nghĩa vụ thông báo này hay bị quên ở doanh nghiệp nhỏ vì người ta chỉ chú ý phần cổ đông.
Khi mua lại trái quy định, cơ chế thu hồi tương tự cổ tức chia sai được áp dụng: cổ đông đã nhận tiền phải hoàn trả; không hoàn trả được thì cổ đông đó và thành viên hội đồng quản trị liên đới chịu trách nhiệm về nợ của công ty trong phạm vi số tiền chưa thu hồi. Vì vậy HĐQT cần lưu bảng đánh giá khả năng thanh toán trước khi chuyển tiền.
Sau khi mua lại: cổ phần “chưa bán” và giảm vốn
Ở công ty chưa đại chúng, cổ phần do công ty mua lại theo Luật Doanh nghiệp được coi là cổ phần chưa bán. Công ty không giữ chúng như một tài sản để bán lại tuỳ ý theo kiểu cổ phiếu quỹ của công ty đại chúng. Luật yêu cầu công ty làm thủ tục điều chỉnh giảm vốn điều lệ tương ứng với tổng mệnh giá cổ phần đã mua lại trong một thời hạn ngắn kể từ khi hoàn thành việc thanh toán, trừ khi pháp luật chứng khoán có quy định khác.
Hệ quả thực tế: mua lại cổ phần kéo theo một bộ thủ tục giảm vốn, sửa điều lệ, cập nhật sổ đăng ký cổ đông và đăng ký thay đổi với cơ quan đăng ký kinh doanh. Tỷ lệ sở hữu của các cổ đông còn lại tăng lên tương ứng; nếu một cổ đông nhờ đó vượt ngưỡng sở hữu có ý nghĩa theo điều lệ (ví dụ đủ để một mình phủ quyết), các cổ đông khác nên được biết trước khi biểu quyết.
Muốn sau này bán lại số cổ phần đó cho người khác, công ty phải làm một đợt chào bán mới theo đúng thủ tục chào bán cổ phần, với quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu.
Trình tự mua lại phần của một cổ đông sáng lập muốn rút ra
Ví dụ giả định: một công ty cổ phần thiết kế nội thất ở Hà Nội có bốn cổ đông; một người sang nước ngoài sinh sống và muốn bán phần của mình, chiếm khoảng 8% cổ phần. Ba người còn lại không đủ tiền mua cá nhân, nên công ty mua lại.
- Ban điều hành lập bảng đánh giá: dòng tiền hiện có, nợ đến hạn, khả năng thanh toán sau khi trả tiền mua lại.
- Xác định giá: thuê tổ chức thẩm định giá hoặc dùng phương pháp điều lệ quy định; lưu báo cáo.
- Kiểm tra giới hạn: 8% nằm trong thẩm quyền HĐQT nếu trong 12 tháng chưa mua lại đợt nào khác và điều lệ không quy định chặt hơn.
- Hội đồng quản trị họp, cổ đông bán nếu là thành viên HĐQT thì không biểu quyết; thông qua nghị quyết mua lại, giá, thời hạn thanh toán.
- Ký hợp đồng mua lại, thanh toán qua ngân hàng sau khi xác nhận lại điều kiện thanh toán.
- Thông báo chủ nợ nếu tài sản giảm vượt ngưỡng; điều chỉnh giảm vốn, cập nhật sổ đăng ký cổ đông, đăng ký thay đổi.
Một phương án khác là ba cổ đông còn lại hoặc người ngoài mua trực tiếp từ cổ đông muốn rút, theo quy định chuyển nhượng cổ phần và điều lệ. Phương án này không làm giảm vốn công ty và không chịu điều kiện thanh toán của công ty, nhưng cần người mua có tiền. Nên so sánh cả hai trước khi chọn.
Hai phía của một giao dịch mua lại
Cổ đông bán muốn giá cao và nhận tiền sớm. Nguyên tắc giá không cao hơn giá thị trường giới hạn mức trả, còn điều kiện thanh toán có thể khiến công ty phải trả làm nhiều đợt. Cổ đông bán nên yêu cầu hợp đồng ghi rõ lịch thanh toán, cách xử lý nếu công ty tạm thời không đủ điều kiện trả đợt sau, và thời điểm mình thôi là cổ đông đối với từng phần cổ phần.
Cổ đông ở lại muốn giữ tiền cho công ty. Mỗi đồng trả cho người rút là một đồng không dùng được cho kinh doanh. Cổ đông ở lại có quyền hỏi vì sao chọn mua lại bằng tiền công ty thay vì để cá nhân mua, và yêu cầu xem bảng đánh giá khả năng thanh toán.
Hội đồng quản trị đứng giữa. Người quyết định giá và thời điểm phải chứng minh được mình hành động vì lợi ích chung của công ty. Cách an toàn là có giá thẩm định độc lập, có biên bản ghi rõ các phương án đã cân nhắc, và để người có lợi ích không tham gia biểu quyết.
Chủ nợ đứng ngoài nhưng có quyền. Chủ nợ không biểu quyết, nhưng được luật bảo vệ bằng điều kiện thanh toán và nghĩa vụ thông báo khi tài sản giảm mạnh. Hợp đồng vay lớn thường có thêm điều khoản riêng; vi phạm có thể làm khoản vay đến hạn sớm.
Lỗi hay gặp khi công ty nhỏ mua lại cổ phần
Những lỗi dưới đây thường chỉ lộ ra khi có tranh chấp hoặc khi công ty gọi vốn mới và bên đầu tư rà hồ sơ:
- Thanh toán tiền cho cổ đông rút vốn nhưng không có nghị quyết mua lại nào, kế toán ghi là “tạm ứng” hoặc “cho vay”.
- Mua lại xong không làm thủ tục giảm vốn, nên vốn điều lệ đăng ký vẫn giữ nguyên trong khi số cổ phần thực tế đã giảm.
- Không cập nhật sổ đăng ký cổ đông, người đã rút vẫn có tên và vẫn được mời họp.
- Định giá theo thoả thuận miệng giữa các cổ đông sáng lập, không có tài liệu nào chứng minh giá phù hợp nguyên tắc của luật.
- Quên cộng dồn các đợt mua lại trong 12 tháng khi tính thẩm quyền của HĐQT.
Mỗi lỗi này đều sửa được, nhưng sửa sau thường tốn hơn nhiều so với làm đúng từ đầu, và đôi khi cần sự hợp tác của người đã rút khỏi công ty, lúc đó không còn dễ liên lạc.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng quản trị có được mua lại cổ phần của một thành viên HĐQT không?
Được trong giới hạn thẩm quyền, nhưng đây là giao dịch có người có lợi ích liên quan. Thành viên bán cổ phần không nên tham gia biểu quyết, và cần xem thêm quy định về giao dịch với người có liên quan để xác định cơ quan nào phải chấp thuận.
Công ty đang lỗ có được mua lại cổ phần không?
Luật không cấm theo kết quả lãi lỗ, mà đặt điều kiện công ty phải bảo đảm thanh toán đủ nợ ngay sau khi trả tiền mua lại. Công ty lỗ thường khó đáp ứng điều kiện này, và rủi ro phải hoàn trả cao nếu sau đó không trả được nợ.
Cổ phần công ty mua lại có giữ làm cổ phiếu quỹ để bán sau được không?
Với công ty chưa đại chúng, theo Luật Doanh nghiệp, cổ phần mua lại được coi là chưa bán và công ty phải điều chỉnh giảm vốn. Muốn bán lại sau này phải làm thủ tục chào bán cổ phần mới.
Mua lại cổ phần có cần thông báo cho chủ nợ không?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, nếu sau khi thanh toán mà tổng giá trị tài sản ghi sổ giảm quá ngưỡng luật quy định, công ty phải thông báo cho tất cả chủ nợ trong thời hạn luật định. Hợp đồng vay cũng có thể yêu cầu thông báo trước.
Giá mua lại cổ phần ở công ty chưa niêm yết xác định thế nào?
Không có giá niêm yết, nên thường dùng giá chuyển nhượng gần nhất giữa các bên độc lập, kết quả thẩm định giá, hoặc phương pháp ghi trong điều lệ. Biên bản HĐQT nên ghi rõ căn cứ và lưu tài liệu kèm theo.
Cổ đông khác phản đối việc công ty mua lại phần của một người thì làm được gì?
Họ có thể yêu cầu xem căn cứ định giá và bảng đánh giá khả năng thanh toán, nêu ý kiến tại cuộc họp, yêu cầu ban kiểm soát kiểm tra. Nếu cho rằng quyết định sai thẩm quyền hoặc giá trái nguyên tắc, có thể yêu cầu huỷ theo trình tự luật định.