Ở công ty cổ phần chưa niêm yết, phát hành cổ phần cho người lao động làm tăng số cổ phần và vốn điều lệ, nên phải đi qua đại hội đồng cổ đông: đại hội duyệt chủ trương, số lượng tối đa, nguyên tắc xác định giá, đối tượng và điều kiện hạn chế chuyển nhượng; hội đồng quản trị triển khai trong khuôn đó. Không có con đường nào để giám đốc hay hội đồng quản trị tự phát hành cổ phần thưởng cho nhân viên vượt ngoài phạm vi đại hội đã cho phép.
Bài này nói về thẩm quyền và văn bản phê chuẩn, không bàn ESOP nên thiết kế ra sao về mặt nhân sự hay có nên làm hay không. Công ty đại chúng có quy định riêng của pháp luật chứng khoán về phát hành cho người lao động; ở đây chỉ nhắc. Thuế thu nhập của người lao động khi nhận cổ phần thuộc lĩnh vực thuế, cũng chỉ nhắc.
Hai cách đưa cổ phần đến tay người lao động
Cách thứ nhất là phát hành cổ phần mới: công ty bán cổ phần cho người lao động theo giá ưu đãi, hoặc phát hành từ nguồn vốn chủ sở hữu để thưởng. Cả hai đều làm tăng số cổ phần đã phát hành và vốn điều lệ, kéo theo pha loãng tỷ lệ sở hữu của cổ đông hiện hữu. Đây là lý do vì sao đại hội đồng cổ đông phải là nơi quyết.
Cách thứ hai là dùng cổ phần sẵn có: công ty mua lại cổ phần đã phát hành rồi bán hoặc thưởng lại cho người lao động, hoặc một cổ đông lớn chuyển nhượng một phần cổ phần của mình cho người lao động. Cách này không tăng vốn, nhưng việc công ty mua lại cổ phần cũng có thẩm quyền và điều kiện riêng theo luật, và chuyển nhượng giữa cổ đông với người lao động phải tôn trọng các hạn chế chuyển nhượng trong điều lệ, nếu có.
Hai cách này có cơ quan phê chuẩn và hồ sơ khác nhau. Trước khi bàn chi tiết, hội đồng quản trị nên chốt công ty đi theo cách nào, vì nó quyết định phải xin đại hội những gì.
Đại hội đồng cổ đông và hội đồng quản trị chia việc thế nào
Với cách phát hành cổ phần mới, sự phân công thường theo nguyên lý của Luật Doanh nghiệp 2020 như bảng dưới. Điều lệ có thể quy định chặt hơn.
| Nội dung | Đại hội đồng cổ đông | Hội đồng quản trị |
|---|---|---|
| Chủ trương phát hành cho người lao động | Quyết định | Đề xuất, lập tờ trình |
| Số lượng cổ phần tối đa, loại cổ phần | Quyết định | Triển khai trong giới hạn |
| Nguyên tắc xác định giá, nguồn vốn nếu là cổ phần thưởng | Quyết định hoặc uỷ quyền có giới hạn | Áp dụng theo nguyên tắc đã duyệt |
| Tiêu chí người được tham gia | Duyệt nguyên tắc | Ban hành quy chế chi tiết, duyệt danh sách |
| Thời gian hạn chế chuyển nhượng | Duyệt hoặc giao cho quy chế | Ghi vào quy chế, thông báo cho người lao động |
| Xử lý cổ phần người lao động không mua hết | Duyệt cách xử lý | Thực hiện |
| Sửa điều lệ về vốn điều lệ sau phát hành | Thông qua hoặc uỷ quyền cho hội đồng quản trị | Thực hiện và đăng ký thay đổi |
Nghị quyết đại hội càng nói rõ phạm vi uỷ quyền cho hội đồng quản trị thì việc triển khai càng ít bị chất vấn. Uỷ quyền chung chung kiểu "giao hội đồng quản trị toàn quyền thực hiện" là chỗ cổ đông nhỏ hay phản đối.
Quyền ưu tiên của cổ đông hiện hữu: chỗ hay bị bỏ quên
Vì sao phải xử lý. Khi công ty phát hành cổ phần mới, luật và điều lệ thường bảo vệ cổ đông hiện hữu khỏi bị pha loãng bằng quyền ưu tiên mua theo tỷ lệ sở hữu. Chương trình cho người lao động là phát hành cho một nhóm đối tượng riêng, nên nghị quyết đại hội phải xử lý rõ quyền này theo đúng quy định áp dụng cho hình thức chào bán mà công ty dùng.
Ghi trong nghị quyết. Nghị quyết nên nêu rõ việc phát hành cho người lao động được thực hiện theo hình thức nào và quyền của cổ đông hiện hữu được xử lý ra sao, căn cứ luật và điều lệ. Cổ đông biểu quyết thông qua là biết mình đang chấp nhận pha loãng.
Đừng tách nhỏ để tránh đại hội. Chia chương trình thành nhiều đợt nhỏ để mỗi đợt nằm trong quyền hội đồng quản trị không làm thay đổi bản chất: tổng thể vẫn là phát hành cổ phần cho người lao động và cổ đông vẫn có quyền đòi được quyết.
Người quản lý là người tham gia. Khi thành viên hội đồng quản trị, giám đốc nằm trong danh sách nhận cổ phần, họ là người có lợi ích. Danh sách và số lượng dành cho người quản lý nên được đại hội duyệt riêng hoặc công khai rõ, và người có lợi ích không tham gia quyết phần của mình ở hội đồng quản trị.
Quy chế chương trình nên nói rõ những gì
Hội đồng quản trị thường ban hành quy chế chi tiết sau khi có nghị quyết đại hội. Một quy chế dùng được, đủ để người lao động hiểu và đủ để công ty xử lý tranh chấp, cần có:
- Căn cứ: nghị quyết đại hội đồng cổ đông, phạm vi uỷ quyền.
- Tiêu chí người được tham gia: thâm niên, vị trí, đánh giá; cách tính số cổ phần mỗi người được mua hoặc nhận.
- Giá mua hoặc cách xác định giá, thời hạn đăng ký, thời hạn nộp tiền, tài khoản nhận tiền.
- Thời gian hạn chế chuyển nhượng và cách công ty ghi nhận hạn chế đó trong sổ đăng ký cổ đông.
- Xử lý khi người lao động nghỉ việc trong thời gian hạn chế: công ty mua lại hay không, giá mua lại tính thế nào.
- Quyền của người lao động với tư cách cổ đông từ khi được ghi vào sổ: dự họp, biểu quyết, nhận cổ tức.
- Cách giải quyết khiếu nại về danh sách, số lượng.
Điều khoản mua lại khi nghỉ việc là chỗ hay sinh tranh chấp nhất. Nếu quy chế yêu cầu người lao động bán lại cổ phần cho công ty, cần kiểm tra việc công ty mua lại có đáp ứng điều kiện luật định về mua lại cổ phần không; nếu yêu cầu bán lại cho cổ đông khác, cần có thoả thuận ký với từng người.
Trình tự phê chuẩn và triển khai
Trình tự tham khảo cho một đợt phát hành cổ phần mới cho người lao động ở công ty chưa niêm yết:
- Hội đồng quản trị xây dựng phương án: mục tiêu, số lượng, giá, đối tượng, hạn chế chuyển nhượng, ảnh hưởng pha loãng.
- Đưa phương án vào chương trình đại hội thường niên hoặc lấy ý kiến cổ đông bằng văn bản nếu điều lệ cho phép.
- Đại hội biểu quyết theo tỷ lệ luật và điều lệ quy định cho loại vấn đề này; người có lợi ích tuân thủ quy định về biểu quyết.
- Hội đồng quản trị ban hành quy chế, duyệt danh sách, thông báo cho người lao động.
- Người lao động đăng ký và nộp tiền trong thời hạn; công ty ghi nhận vào sổ đăng ký cổ đông.
- Hội đồng quản trị báo cáo kết quả, xử lý số cổ phần không bán hết theo nghị quyết.
- Công ty làm thủ tục đăng ký tăng vốn điều lệ với cơ quan đăng ký kinh doanh; chi tiết thủ tục xem trên GiayPhep.com.
Ví dụ giả định: chương trình đầu tiên của một công ty cơ khí
Ví dụ giả định: một công ty cổ phần cơ khí ở Thái Nguyên muốn giữ chân đội kỹ sư bằng cách cho khoảng ba mươi người mua cổ phần với giá ưu đãi. Hội đồng quản trị ban đầu định tự quyết vì số lượng nhỏ so với tổng số cổ phần. Một cổ đông sáng lập phản đối vì không được hỏi ý kiến về giá, và chỉ ra rằng phát hành cổ phần mới làm tăng vốn điều lệ, việc thuộc đại hội.
Công ty chuyển sang lấy ý kiến cổ đông bằng văn bản theo điều lệ, kèm phương án ghi rõ số lượng tối đa, cách xác định giá, thời gian hạn chế chuyển nhượng và phần dành cho hai thành viên hội đồng quản trị cũng tham gia chương trình. Phương án được thông qua, cổ đông sáng lập vẫn không đồng ý nhưng chấp nhận kết quả biểu quyết. Chương trình chậm hơn một tháng so với dự định, đổi lại không còn ai có cơ sở yêu cầu huỷ. Sau đợt phát hành, công ty cập nhật sổ đăng ký cổ đông, đăng ký tăng vốn điều lệ, và từ kỳ đại hội sau gửi thư mời cho cả ba mươi cổ đông mới.
Khi người lao động trở thành cổ đông: những gì thay đổi trong việc phê chuẩn
Sau đợt phát hành, công ty có thêm vài chục cổ đông mới. Điều này kéo theo những thay đổi mà hội đồng quản trị nên chuẩn bị trước. Mỗi kỳ đại hội, danh sách cổ đông có quyền dự họp dài hơn, thư mời và tài liệu phải gửi tới từng người lao động cổ đông như mọi cổ đông khác. Bỏ sót một người, dù chỉ nắm vài trăm cổ phần, vẫn là lỗi trình tự triệu tập.
Người lao động cổ đông có quyền biểu quyết theo số cổ phần của mình, có quyền dự họp, uỷ quyền, và cùng với các cổ đông khác lập nhóm để thực hiện những quyền dành cho cổ đông nắm từ một tỷ lệ nhất định trở lên. Công ty không được hạn chế các quyền này chỉ vì họ cũng là nhân viên. Quy chế chương trình có thể hạn chế chuyển nhượng trong một thời gian, nhưng không thể tước quyền biểu quyết đã gắn với cổ phần phổ thông.
Nhiều công ty chọn cách tổ chức để người lao động uỷ quyền cho một đại diện dự họp. Việc uỷ quyền phải tự nguyện, từng người ký, và người được uỷ quyền biểu quyết đúng phạm vi. Ép người lao động uỷ quyền cho ban điều hành để gom phiếu là cách làm dễ dẫn tới tranh chấp và nên tránh.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng quản trị có tự phát hành cổ phần cho nhân viên được không?
Chỉ trong phạm vi đại hội đồng cổ đông đã cho phép. Hội đồng quản trị có quyền chào bán cổ phần trong số cổ phần được quyền chào bán mà đại hội đã quyết, nhưng chủ trương và khuôn khổ của chương trình cho người lao động vẫn cần đại hội duyệt.
Công ty TNHH có làm chương trình cổ phần cho người lao động được không?
Công ty TNHH không có cổ phần. Muốn người lao động sở hữu một phần công ty, phải kết nạp họ làm thành viên góp vốn, việc này cần hội đồng thành viên quyết và có giới hạn số thành viên theo luật. Nhiều công ty chọn chuyển đổi sang công ty cổ phần trước.
Người lao động nghỉ việc có bị buộc bán lại cổ phần không?
Chỉ khi quy chế và thoả thuận người lao động đã ký có điều khoản này, và việc mua lại tuân thủ quy định của luật. Không có thoả thuận thì cổ phần đã ghi tên người lao động là tài sản của họ.
Phát hành cho người lao động có phải đăng ký tăng vốn không?
Có, khi phát hành cổ phần mới làm tăng vốn điều lệ, công ty phải đăng ký thay đổi vốn điều lệ với cơ quan đăng ký kinh doanh trong thời hạn luật định sau khi hoàn tất đợt phát hành.
Người lao động nhận cổ phần có phải nộp thuế không?
Có thể phát sinh nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân tuỳ hình thức nhận và thời điểm chuyển nhượng. Đây là phần của pháp luật thuế; người lao động và công ty nên hỏi kế toán hoặc tư vấn thuế.
Công ty đại chúng phát hành cho người lao động có giống công ty chưa niêm yết không?
Không hoàn toàn. Công ty đại chúng phải tuân thêm quy định của pháp luật chứng khoán về điều kiện, hồ sơ, báo cáo và công bố thông tin. Bài này tập trung vào công ty chưa niêm yết.