Ở công ty cổ phần chưa niêm yết, việc phát hành thêm cổ phần để tăng vốn được chia hai tầng: đại hội đồng cổ đông quyết định loại cổ phần và tổng số cổ phần được quyền chào bán của từng loại; hội đồng quản trị quyết định chào bán cổ phần mới trong phạm vi đó, cùng thời điểm, phương thức và giá bán. Trong mọi trường hợp, cổ đông hiện hữu có quyền ưu tiên mua cổ phần mới tương ứng tỷ lệ sở hữu, trừ những ngoại lệ luật quy định.
Đây là khung của Luật Doanh nghiệp 2020; bạn đối chiếu bản hợp nhất mới nhất và điều lệ, vì nhiều điều lệ đặt thêm điều kiện hoặc yêu cầu đại hội thông qua cả phương án chi tiết. Bài này giải thích các cách chào bán ở công ty chưa đại chúng, ai thông qua phần nào, quyền ưu tiên mua vận hành ra sao, và những chỗ hay sai khiến đợt tăng vốn bị cổ đông phản đối. Công ty đại chúng chịu thêm quy định của pháp luật chứng khoán, bài chỉ nhắc. Thủ tục đăng ký thay đổi vốn với cơ quan đăng ký kinh doanh và chiến lược gọi vốn không phải trọng tâm ở đây.
Ba cách chào bán và ai thông qua
Luật Doanh nghiệp 2020 liệt kê các hình thức chào bán cổ phần. Với công ty chưa đại chúng, hai hình thức hay dùng là chào bán cho cổ đông hiện hữu và chào bán riêng lẻ.
| Hình thức | Ai được mua | Cơ quan thông qua | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Chào bán cho cổ đông hiện hữu | Tất cả cổ đông, theo tỷ lệ sở hữu | Đại hội quyết tổng số cổ phần được chào bán; HĐQT triển khai | Cổ đông có thể chuyển quyền mua cho người khác; phần không ai mua xử lý theo luật |
| Chào bán riêng lẻ | Một số nhà đầu tư xác định (nhà đầu tư mới, đối tác chiến lược, người lao động) | Phương án chào bán do công ty quyết theo luật và điều lệ, thường đại hội thông qua | Cổ đông hiện hữu vẫn có quyền ưu tiên mua trừ ngoại lệ; nhà đầu tư nước ngoài có thủ tục riêng |
| Chào bán ra công chúng | Công chúng | Theo pháp luật chứng khoán | Không phải trọng tâm bài này |
Nhiều công ty nhỏ gọi chung mọi đợt phát hành là “tăng vốn”. Gọi sao cũng được, nhưng nghị quyết phải nói rõ hình thức, vì quyền của cổ đông và trình tự thực hiện khác nhau giữa các hình thức.
Phân vai giữa đại hội đồng cổ đông và hội đồng quản trị
Đại hội: “được phát hành bao nhiêu, loại gì”. Quyết định loại cổ phần và tổng số cổ phần được quyền chào bán của từng loại là thẩm quyền đại hội. Nếu đợt phát hành vượt số cổ phần được quyền chào bán hiện có trong điều lệ, phải có nghị quyết đại hội trước, thường đi kèm sửa điều lệ.
HĐQT: “phát hành khi nào, cho ai, giá bao nhiêu”. Trong phạm vi đại hội đã cho phép, hội đồng quản trị quyết định chào bán cổ phần mới, thời điểm, phương thức và giá bán. Đây là phần mà người điều hành có quyền linh hoạt nhất.
Giá bán có giới hạn. Theo nguyên tắc của Luật Doanh nghiệp 2020, giá bán cổ phần không được thấp hơn giá thị trường tại thời điểm chào bán hoặc giá trị ghi trong sổ sách gần nhất, trừ một số trường hợp luật liệt kê như chào bán cho tất cả cổ đông theo tỷ lệ, hoặc trường hợp được đại hội chấp thuận. Bán thấp hơn mà không thuộc ngoại lệ là mầm tranh chấp.
Điều lệ có thể kéo quyền về đại hội. Nhiều điều lệ yêu cầu đại hội thông qua cả phương án chi tiết, đối tượng mua và giá, nhất là ở công ty gia đình. Khi điều lệ chặt hơn luật, theo điều lệ.
Quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu vận hành ra sao
Cổ đông phổ thông có quyền ưu tiên mua cổ phần mới chào bán tương ứng với tỷ lệ sở hữu cổ phần phổ thông của mình. Quyền này tồn tại để cổ đông không bị pha loãng ngoài ý muốn. Khi chào bán cho cổ đông hiện hữu, công ty gửi thông báo bằng văn bản tới từng cổ đông, nêu số cổ phần được mua, giá, thời hạn đăng ký, cách thanh toán; cổ đông có quyền chuyển quyền ưu tiên mua cho người khác. Thời hạn cụ thể của thông báo và đăng ký, bạn đối chiếu luật hiện hành và điều lệ.
Phần cổ phần cổ đông không đăng ký mua hết thì hội đồng quản trị có quyền bán cho người khác, nhưng theo nguyên tắc của luật, điều kiện bán không được thuận lợi hơn điều kiện đã chào cho cổ đông, trừ khi đại hội chấp thuận khác. Đây là chốt chặn quan trọng: không thể chào cổ đông giá cao để họ bỏ, rồi bán phần còn lại giá thấp cho người quen.
Với chào bán riêng lẻ, câu hỏi thường gặp là cổ đông hiện hữu có quyền ưu tiên không. Về nguyên tắc vẫn có, trừ những trường hợp luật loại trừ, ví dụ phát hành để sáp nhập, hợp nhất. Nếu muốn bán riêng cho một nhà đầu tư mới, cách minh bạch là để đại hội thông qua phương án, trong đó cổ đông hiện hữu biểu quyết hoặc có văn bản từ bỏ quyền ưu tiên.
Nghị quyết và tài liệu cần có cho một đợt chào bán riêng lẻ
Không có mẫu chuẩn bắt buộc. Bộ tài liệu đủ để cổ đông hiểu, nhà đầu tư yên tâm và cơ quan đăng ký kinh doanh chấp nhận thường gồm:
- Nghị quyết đại hội về loại và tổng số cổ phần được quyền chào bán, nếu cần tăng so với điều lệ hiện tại, kèm nội dung sửa điều lệ.
- Phương án chào bán: mục đích sử dụng vốn, số lượng, đối tượng mua hoặc tiêu chí chọn nhà đầu tư, giá hoặc nguyên tắc xác định giá, thời gian thực hiện.
- Văn bản xác nhận việc cổ đông hiện hữu thực hiện hoặc từ bỏ quyền ưu tiên mua.
- Nghị quyết hội đồng quản trị triển khai trong phạm vi được giao.
- Hợp đồng mua cổ phần hoặc hợp đồng đầu tư với từng nhà đầu tư, chứng từ thanh toán.
- Cập nhật sổ đăng ký cổ đông và hồ sơ đăng ký thay đổi vốn điều lệ.
Nếu nhà đầu tư là người có liên quan của thành viên hội đồng quản trị hoặc cổ đông lớn, việc bán cổ phần cho họ còn chạm tới quy định về giao dịch với người có liên quan, và người có lợi ích không nên tham gia biểu quyết phần đó. Nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần phải đáp ứng điều kiện và thủ tục theo pháp luật về đầu tư trước khi công ty ghi nhận cổ đông mới.
Trình tự một đợt chào bán cho cổ đông hiện hữu
Đây là hình thức đơn giản và ít tranh chấp nhất vì mọi người đều được mua theo tỷ lệ.
- Hội đồng quản trị kiểm tra số cổ phần được quyền chào bán còn lại; nếu thiếu, trình đại hội thông qua tăng và sửa điều lệ.
- Hội đồng quản trị thông qua phương án: số lượng, giá, tỷ lệ thực hiện quyền, ngày chốt danh sách, thời hạn đăng ký và nộp tiền, cách xử lý phần không đăng ký hết.
- Gửi thông báo bằng văn bản cho từng cổ đông theo địa chỉ trong sổ đăng ký cổ đông, kèm phiếu đăng ký mua.
- Nhận đăng ký, nhận tiền vào tài khoản phong toả hoặc tài khoản của công ty theo phương án.
- Xử lý phần cổ đông không mua theo nguyên tắc đã duyệt.
- Cập nhật sổ đăng ký cổ đông, đăng ký thay đổi vốn điều lệ với cơ quan đăng ký kinh doanh trong thời hạn luật định.
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, công ty phải đăng ký thay đổi vốn điều lệ trong một thời hạn ngắn sau khi kết thúc đợt chào bán; đối chiếu thời hạn trong bản luật hiện hành. Hướng dẫn hồ sơ đăng ký thay đổi có trên GiayPhep.com.
Ví dụ giả định: một đợt phát hành cho nhà đầu tư mới
Một công ty cổ phần chế biến nông sản ở Đắk Lắk có năm cổ đông sáng lập, vốn điều lệ nhỏ, cần thêm vốn để xây kho lạnh. Một nhà đầu tư trong nước muốn mua một lượng cổ phần mới tương đương khoảng một phần tư công ty sau phát hành. Số cổ phần được quyền chào bán ghi trong điều lệ không đủ cho đợt này.
Trình tự hợp lý: hội đồng quản trị chuẩn bị tờ trình đại hội gồm hai nội dung tách biệt. Nội dung thứ nhất tăng số cổ phần được quyền chào bán và sửa điều lệ. Nội dung thứ hai là phương án chào bán riêng lẻ cho nhà đầu tư, nêu mục đích dùng vốn, số lượng, giá dựa trên giá trị sổ sách gần nhất và một báo cáo định giá độc lập, cùng đề nghị các cổ đông hiện hữu có văn bản từ bỏ quyền ưu tiên mua đối với phần chào bán cho nhà đầu tư. Một cổ đông sáng lập không muốn bị pha loãng có thể đăng ký mua phần tương ứng tỷ lệ của mình thay vì từ bỏ; phương án nên tính trước khả năng này.
Sau khi đại hội thông qua, hội đồng quản trị ký hợp đồng mua cổ phần với nhà đầu tư, nhận tiền, cập nhật sổ đăng ký cổ đông rồi đăng ký thay đổi vốn. Toàn bộ chuỗi văn bản này là thứ nhà đầu tư và ngân hàng tài trợ kho lạnh sẽ yêu cầu xem trong hồ sơ thẩm định.
Những lỗi khiến đợt tăng vốn bị phản đối
Lỗi thứ nhất là HĐQT chào bán vượt số được đại hội cho phép, hoặc đại hội thông qua mà không ghi rõ loại cổ phần. Lỗi thứ hai là bỏ qua quyền ưu tiên mua của cổ đông hiện hữu khi bán riêng cho nhà đầu tư mới, không có văn bản từ bỏ quyền. Lỗi thứ ba là giá bán thấp hơn giá trị sổ sách mà không thuộc ngoại lệ và không được đại hội chấp thuận, khiến cổ đông cũ bị pha loãng giá trị.
Từ phía cổ đông thiểu số, cách bảo vệ mình là đọc kỹ tờ trình, yêu cầu công ty công bố giá trị sổ sách gần nhất và cơ sở định giá, và ghi ý kiến phản đối vào biên bản nếu cần. Từ phía công ty và cổ đông lớn, cách tránh tranh chấp là minh bạch mục đích sử dụng vốn và để mọi cổ đông có cơ hội mua như nhau. Khi đã có dấu hiệu tranh chấp hoặc giá trị đợt phát hành lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi chốt phương án.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng quản trị có tự quyết phát hành thêm cổ phần được không?
Được, nhưng chỉ trong phạm vi số cổ phần được quyền chào bán của từng loại mà đại hội đồng cổ đông đã quyết định. Vượt phạm vi đó phải có nghị quyết đại hội. Điều lệ có thể yêu cầu đại hội thông qua thêm các nội dung khác.
Cổ đông hiện hữu có bắt buộc phải mua thêm cổ phần không?
Không. Mua là quyền, không phải nghĩa vụ. Cổ đông không mua thì tỷ lệ sở hữu sẽ giảm sau đợt phát hành; cổ đông cũng có thể chuyển quyền ưu tiên mua cho người khác theo quy định.
Có được bán cổ phần mới cho nhà đầu tư với giá thấp hơn mệnh giá không?
Giá bán chịu nguyên tắc không thấp hơn giá thị trường hoặc giá trị sổ sách gần nhất, trừ ngoại lệ luật cho phép. Việc bán dưới mệnh giá còn có hệ quả kế toán riêng; nên có ý kiến kế toán, kiểm toán và pháp lý trước khi đưa vào phương án.
Chào bán riêng lẻ cho người lao động có cần đại hội thông qua không?
Chương trình phát hành cổ phần cho người lao động thường cần đại hội thông qua về số lượng, đối tượng, giá và điều kiện, vì có thể bán thấp hơn giá thị trường và làm pha loãng cổ đông hiện hữu. Đối chiếu điều lệ và luật hiện hành.
Sau khi thu đủ tiền, cổ đông mới được tính từ khi nào?
Người mua trở thành cổ đông khi thông tin của họ được ghi đúng và đủ vào sổ đăng ký cổ đông. Công ty nên cập nhật sổ ngay khi nhận đủ tiền và hoàn tất thủ tục, rồi đăng ký thay đổi vốn trong thời hạn luật định.
Nhà đầu tư nước ngoài mua cổ phần công ty chưa niêm yết cần gì thêm?
Ngoài nghị quyết nội bộ, nhà đầu tư nước ngoài có thể phải làm thủ tục góp vốn, mua cổ phần theo pháp luật về đầu tư trước khi công ty ghi nhận, tuỳ ngành nghề và tỷ lệ sở hữu. Phần thủ tục nhà nước này nằm ngoài phạm vi phê chuẩn nội bộ.