Khi công ty ký hợp đồng bảo lãnh cho khoản vay của một doanh nghiệp khác hay của một cá nhân, công ty cam kết trả thay nếu người đó không trả, và cam kết này được bảo đảm bằng toàn bộ tài sản của công ty chứ không chỉ một tài sản cụ thể. Vì vậy bảo lãnh phải được phê chuẩn như một giao dịch có giá trị bằng số tiền tối đa công ty có thể phải trả, theo ngưỡng của luật và điều lệ, và theo quy trình giao dịch với người có liên quan nếu bên được bảo lãnh là người có liên quan.
Bài này nói về việc công ty đứng ra làm bên bảo lãnh. Trường hợp ngược lại, ngân hàng phát hành thư bảo lãnh cho công ty (bảo lãnh dự thầu, bảo lãnh thực hiện hợp đồng), là một sản phẩm tín dụng khác và không bàn ở đây.
Bảo lãnh khác thế chấp ở chỗ nào, và vì sao rủi ro khó nhìn thấy
Thế chấp đặt một tài sản cụ thể làm vật bảo đảm. Rủi ro tối đa của công ty bằng giá trị tài sản đó, và ai cũng nhìn thấy: sổ đỏ nằm ở ngân hàng, tài sản có đăng ký biện pháp bảo đảm. Bảo lãnh thì không có vật gì nằm ở đâu cả. Công ty chỉ ký một cam kết, và cam kết đó có thể được thi hành trên bất kỳ tài sản nào của công ty: tiền trong tài khoản, hàng tồn kho, khoản phải thu.
Chính vì không có dấu vết vật chất, bảo lãnh là loại giao dịch dễ bị ký mà ít người trong công ty biết. Trên báo cáo tài chính, nó thường chỉ là một dòng trong thuyết minh về nghĩa vụ tiềm tàng. Thành viên, cổ đông không đọc thuyết minh có thể không bao giờ biết công ty đang đứng sau khoản nợ của người khác, cho đến khi bên cho vay gửi thư yêu cầu trả thay.
Ngoài ra, bảo lãnh có thể được thiết kế rộng: bảo lãnh cho "mọi nghĩa vụ" của bên được bảo lãnh tại một ngân hàng, không giới hạn số tiền, không giới hạn thời gian. Đó là loại cam kết mà một người điều hành cẩn trọng không nên ký nếu chưa có phê chuẩn rõ ràng về trần giá trị.
Pháp luật dân sự cho phép các bên thoả thuận bên bảo lãnh chỉ phải trả thay khi bên được bảo lãnh không có khả năng thực hiện, hoặc phải trả ngay khi bên được bảo lãnh không trả đúng hạn. Hai cách này tạo mức rủi ro rất khác nhau cho công ty, và tờ trình xin phê chuẩn nên nói rõ hợp đồng đang theo cách nào.
Tính giá trị của một khoản bảo lãnh để xét thẩm quyền
Bảo lãnh có trần. Con số đem so ngưỡng là số tiền tối đa công ty có thể phải trả, gồm cả nợ gốc, lãi, phí và tiền phạt nếu hợp đồng bảo lãnh bao trùm những khoản đó.
Bảo lãnh không trần. Không xác định được trần thì không tính được tỷ lệ. Cách thận trọng là coi như vượt ngưỡng và đưa lên cơ quan cao nhất có thẩm quyền theo điều lệ, đồng thời đề nghị đặt trần trước khi ký.
Bảo lãnh hạn mức quay vòng. Khoản vay được bảo lãnh là hạn mức tín dụng rút trả nhiều lần thì giá trị là toàn bộ hạn mức, không phải dư nợ tại thời điểm ký.
Nhiều bảo lãnh cho cùng một bên. Công ty đã bảo lãnh một khoản, nay bảo lãnh thêm khoản thứ hai cho cùng người đó: rủi ro thực tế là tổng hai khoản. Tờ trình nên nêu tổng số đang bảo lãnh cho bên đó.
Bảo lãnh bằng ngoại tệ. Quy đổi theo tỷ giá khi trình, và ghi rõ rằng rủi ro thực tế có thể tăng theo tỷ giá.
Kèm thế chấp. Nếu công ty vừa bảo lãnh vừa thế chấp tài sản cho cùng khoản nợ, rủi ro không cộng đôi, nhưng cả hai hợp đồng đều cần nằm trong phạm vi phê chuẩn.
Bên được bảo lãnh là ai thì phê chuẩn theo lộ trình nào
Bảng dưới gom các tình huống phổ biến; thẩm quyền cụ thể vẫn theo điều lệ và Luật Doanh nghiệp hiện hành.
| Bên được bảo lãnh | Lộ trình phê chuẩn | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Khách hàng, đối tác độc lập | Theo giá trị so với ngưỡng và điều lệ | Lý do kinh doanh: giữ khách hàng, giữ chuỗi cung ứng |
| Công ty con | Người có liên quan; công ty mẹ thường phê chuẩn ở cấp có thẩm quyền theo giá trị | Giữa công ty mẹ và công ty con vẫn là hai pháp nhân tách biệt |
| Công ty mẹ hoặc công ty cùng chủ | Người có liên quan; người có lợi ích không biểu quyết | Công ty con gánh rủi ro thay công ty mẹ — thành viên thiểu số ở công ty con dễ bị thiệt |
| Chủ tịch, giám đốc, thành viên, cổ đông lớn hoặc người thân | Người có liên quan | Loại nhạy cảm nhất; công ty đại chúng có thể bị hạn chế hoặc cấm |
| Người lao động (bảo lãnh cho nhân viên vay) | Theo giá trị và quy chế nội bộ | Nên có chính sách chung thay vì quyết định từng ca |
Với công ty đại chúng, luật chứng khoán và văn bản hướng dẫn có quy định riêng về việc công ty bảo lãnh, cho vay đối với cổ đông, người quản lý và người có liên quan của họ. Công ty đang hoặc sắp lên đại chúng cần tra văn bản hiện hành trước khi ký bất kỳ bảo lãnh nào thuộc nhóm này.
Những điều khoản nên giới hạn trước khi trình phê chuẩn
Cơ quan phê chuẩn có quyền thông qua kèm điều kiện. Một nghị quyết tốt không chỉ nói "đồng ý bảo lãnh" mà ràng buộc phạm vi:
- Số tiền tối đa được bảo lãnh, ghi bằng con số, gồm hay không gồm lãi, phí, phạt.
- Khoản nợ cụ thể được bảo lãnh: hợp đồng tín dụng nào, ký ngày nào, với bên cho vay nào; tránh cụm "mọi nghĩa vụ hiện tại và tương lai".
- Thời hạn bảo lãnh, và việc gia hạn khoản nợ gốc có tự động kéo dài bảo lãnh không.
- Điều kiện để bên cho vay được yêu cầu công ty trả thay.
- Quyền của công ty yêu cầu bên được bảo lãnh hoàn trả, kèm tài sản đối ứng hoặc bảo lãnh ngược từ chủ sở hữu bên được bảo lãnh nếu có.
- Nghĩa vụ của bên được bảo lãnh báo cho công ty khi có nguy cơ quá hạn.
- Phí bảo lãnh, nếu có, mà bên được bảo lãnh trả cho công ty.
Những điều khoản này không làm hợp đồng khó ký hơn với bên cho vay; phần lớn bên cho vay chấp nhận bảo lãnh có trần và có thời hạn. Chính bên được bảo lãnh mới hay muốn bảo lãnh rộng, và cơ quan phê chuẩn có lý do chính đáng để từ chối.
Trình tự phê chuẩn một khoản bảo lãnh
Áp dụng chung cho công ty cổ phần và công ty TNHH, đổi tên cơ quan cho phù hợp:
- Người đề xuất nêu bên được bảo lãnh, khoản nợ, số tiền tối đa, thời hạn, lợi ích của công ty.
- Kế toán tính tỷ lệ so với tổng tài sản và tổng số đang bảo lãnh cho các bên khác.
- Pháp chế xác định bên được bảo lãnh có phải người có liên quan không, và ai có lợi ích.
- Người có lợi ích công khai bằng văn bản và không tham gia biểu quyết.
- Cơ quan có thẩm quyền họp hoặc lấy ý kiến, nghị quyết ghi đủ giới hạn ở mục trên.
- Ký hợp đồng bảo lãnh và thoả thuận hoàn trả với bên được bảo lãnh.
- Kế toán ghi nhận nghĩa vụ tiềm tàng; người điều hành theo dõi định kỳ tình trạng khoản nợ.
Nếu bên được bảo lãnh là chính người đứng đầu công ty, bước 4 quyết định tính hợp lệ của cả quá trình. Một khoản bảo lãnh nhạy cảm như vậy, khi đã có thành viên lên tiếng phản đối, nên được hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi đưa ra biểu quyết.
Bảo lãnh trong nhóm công ty: bảo lãnh chéo và thành viên thiểu số
Trong các nhóm công ty do cùng một người hoặc một gia đình kiểm soát, bảo lãnh chéo là chuyện thường: công ty A bảo lãnh cho khoản vay của B, B bảo lãnh lại cho C, C thế chấp tài sản cho A. Ngân hàng thích cấu trúc này vì một khoản nợ được cả nhóm đứng sau. Nhưng với từng công ty riêng lẻ, mỗi khoản bảo lãnh là một khoản rủi ro mà công ty đó gánh cho lợi ích của công ty khác.
Người chịu thiệt nhiều nhất khi chuỗi này đứt là thành viên, cổ đông thiểu số của những công ty có tài sản tốt. Họ góp vốn vào công ty A vì tin vào hoạt động của A, không phải để A trả nợ thay cho B. Đó là lý do Luật Doanh nghiệp đưa giao dịch giữa các công ty cùng người kiểm soát vào nhóm người có liên quan, và loại người có lợi ích ra khỏi biểu quyết.
Với người điều hành nhóm, cách làm minh bạch là lập một bảng tổng hợp mọi khoản bảo lãnh, thế chấp chéo trong nhóm, cập nhật mỗi khi có khoản mới, và trình kèm mỗi lần xin phê chuẩn. Thành viên thiểu số nhìn thấy toàn cảnh sẽ dễ đồng ý hơn là khi phát hiện từng khoản một sau khi đã ký.
Khi bảo lãnh bị đòi: công ty phải làm gì
Bên cho vay gửi yêu cầu trả thay là lúc mọi tờ giấy của quá trình phê chuẩn được lật lại. Việc đầu tiên là đối chiếu yêu cầu với hợp đồng bảo lãnh: khoản nợ có đúng là khoản được bảo lãnh không, số tiền có vượt trần không, điều kiện để yêu cầu trả thay đã đủ chưa, bảo lãnh còn trong thời hạn không.
Việc thứ hai là báo cho cơ quan đã phê chuẩn. Trả thay một khoản lớn ảnh hưởng tới dòng tiền và có thể đòi hỏi bán tài sản, vay thêm, tức là kéo theo các quyết định mới cần phê chuẩn. Giấu thông tin này với thành viên, cổ đông chỉ làm mọi việc khó hơn về sau.
Việc thứ ba là đòi lại. Sau khi trả thay, công ty có quyền yêu cầu bên được bảo lãnh hoàn trả. Nếu bên được bảo lãnh là người có liên quan, cách công ty theo đuổi khoản đòi này sẽ được thành viên thiểu số theo dõi rất kỹ; buông lơi khoản đòi với người nhà của người quản lý là hành vi có thể dẫn đến trách nhiệm của người quản lý.
Câu hỏi thường gặp
Giám đốc có tự ký bảo lãnh cho đối tác được không?
Chỉ khi điều lệ, quy chế giao quyền đó và giá trị nằm trong hạn mức của giám đốc. Nhiều điều lệ tách riêng bảo lãnh khỏi hợp đồng kinh doanh thông thường và đòi hội đồng quản trị hoặc hội đồng thành viên quyết định mọi khoản bảo lãnh. Nếu điều lệ không rõ, cách thận trọng là trình cơ quan cao hơn.
Công ty mẹ bảo lãnh cho công ty con 100% vốn có cần phê chuẩn không?
Có. Công ty con dù do công ty mẹ sở hữu toàn bộ vẫn là pháp nhân riêng, khoản bảo lãnh là nghĩa vụ mới của công ty mẹ. Việc phê chuẩn ở công ty mẹ theo giá trị và quy định về người có liên quan; điều lệ công ty mẹ có thể có thủ tục rút gọn cho bảo lãnh trong nhóm.
Thành viên công ty ký bảo lãnh cá nhân cho khoản vay của công ty, công ty có cần nghị quyết không?
Đây là cam kết của cá nhân, không phải của công ty, nên công ty không cần nghị quyết cho việc người đó bảo lãnh. Nhưng nếu thành viên đó đòi công ty trả phí hoặc ký thoả thuận hoàn trả cho mình, thoả thuận đó là giao dịch giữa công ty với người có liên quan và cần phê chuẩn.
Bảo lãnh không có phê chuẩn, bên cho vay có đòi công ty được không?
Tuỳ trường hợp. Nếu người ký vượt thẩm quyền và bên cho vay biết hoặc phải biết điều đó, công ty có cơ sở để từ chối. Nếu công ty biết mà không phản đối, hoặc để bên cho vay tin người ký có quyền, công ty có thể vẫn bị ràng buộc. Đây là vùng tranh chấp nên cần người làm nghề đánh giá.
Có thể rút lại bảo lãnh đã ký không?
Bảo lãnh đã có hiệu lực thì không thể đơn phương rút, trừ khi hợp đồng cho phép hoặc bên cho vay đồng ý. Công ty có thể thương lượng thay bảo lãnh bằng tài sản bảo đảm khác, hoặc chấm dứt với các khoản nợ phát sinh sau một thời điểm, nếu bên cho vay chấp nhận.
Bảo lãnh có phải thể hiện trên báo cáo tài chính không?
Theo chuẩn mực kế toán áp dụng, các khoản bảo lãnh thường được trình bày trong thuyết minh như nghĩa vụ tiềm tàng hoặc cam kết, và được ghi nhận nợ phải trả khi khả năng phải trả thay trở nên đáng kể. Kế toán và kiểm toán viên sẽ hướng dẫn cách trình bày cụ thể.