Một thương vụ mua lại doanh nghiệp cần phê chuẩn ở ít nhất ba nơi: cơ quan có thẩm quyền của bên mua thông qua khoản đầu tư, cơ quan có thẩm quyền của bên bán (nếu bên bán là doanh nghiệp) thông qua việc bán, và trong nhiều trường hợp cả doanh nghiệp bị mua, nơi các thành viên, cổ đông khác có quyền ưu tiên mua hay quyền chấp thuận người mới. Thiếu bất kỳ mắt xích nào, thương vụ có thể bị chặn ở bước đăng ký thay đổi hoặc bị lật lại sau khi đã trả tiền.
Bài này đi theo dòng thời gian của một thương vụ cỡ vừa, chỉ ra mốc nào cần văn bản phê chuẩn và của ai. Phần thủ tục nhà nước, như chấp thuận cho nhà đầu tư nước ngoài góp vốn, thông báo tập trung kinh tế, chỉ được nhắc tên để bạn biết mà tra.
Mua cổ phần, phần vốn hay mua tài sản: hai đường khác nhau
Có hai cách "mua một doanh nghiệp". Cách thứ nhất là mua cổ phần hoặc phần vốn góp từ chủ cũ: doanh nghiệp bị mua vẫn còn nguyên, chỉ đổi chủ, kéo theo mọi hợp đồng, giấy phép, nghĩa vụ, kể cả những khoản nợ chưa ai biết. Cách thứ hai là mua tài sản: bên mua chỉ lấy nhà xưởng, máy móc, thương hiệu, khách hàng, còn pháp nhân cũ ở lại với chủ cũ cùng các nghĩa vụ của nó.
Hai cách tạo ra hai bộ phê chuẩn khác nhau. Mua cổ phần, phần vốn thì người bán là cổ đông, thành viên; nếu họ là cá nhân, không có cơ quan nội bộ nào ở phía bán phải họp, nhưng doanh nghiệp bị mua có thể phải thông qua việc kết nạp thành viên mới, hoặc các cổ đông khác có quyền ưu tiên. Mua tài sản thì người bán là chính doanh nghiệp, và việc bán tài sản lớn phải qua cơ quan có thẩm quyền của doanh nghiệp đó.
Lựa chọn giữa hai đường thường do thuế, rủi ro nợ ẩn và giấy phép quyết định. Dù chọn đường nào, câu hỏi phê chuẩn cần được trả lời từ sớm, vì nó quyết định lịch thời gian của cả thương vụ.
Ai phải phê chuẩn ở mỗi phía
Khung dưới áp cho doanh nghiệp chưa niêm yết; điều lệ của từng bên có thể đặt thêm điều kiện.
| Phía | Việc cần phê chuẩn | Cơ quan thường có thẩm quyền |
|---|---|---|
| Bên mua | Quyết định đầu tư, nguồn tiền (vốn tự có, vay), người ký | Hội đồng quản trị hoặc đại hội đồng cổ đông theo ngưỡng; hội đồng thành viên; chủ sở hữu |
| Bên bán là doanh nghiệp | Bán phần vốn đang sở hữu hoặc bán tài sản | Cơ quan có thẩm quyền của bên bán theo ngưỡng và điều lệ |
| Doanh nghiệp bị mua là TNHH hai thành viên trở lên | Chào bán cho thành viên còn lại trước, rồi mới bán cho người ngoài theo điều kiện luật và điều lệ | Các thành viên còn lại thực hiện hoặc từ bỏ quyền ưu tiên |
| Doanh nghiệp bị mua là công ty cổ phần | Kiểm hạn chế chuyển nhượng của cổ đông sáng lập trong thời gian luật định, điều kiện trong điều lệ | Đại hội đồng cổ đông nếu cổ đông sáng lập chuyển nhượng cho người ngoài trong thời gian bị hạn chế |
| Bên mua và bên bán có quan hệ | Giao dịch với người có liên quan ở một hoặc hai phía | Theo quy trình người có liên quan, loại người có lợi ích |
Các quyền ưu tiên ở doanh nghiệp bị mua thường là chỗ thương vụ bị kẹt lâu nhất, vì chúng thuộc về những người không ngồi trên bàn đàm phán. Thẩm định pháp lý phải đọc điều lệ và các thoả thuận thành viên, cổ đông của doanh nghiệp bị mua để liệt kê hết.
Các mốc của một thương vụ và văn bản phê chuẩn đi kèm
Dòng thời gian tham khảo; thương vụ nhỏ có thể gộp bước.
- Thư bày tỏ ý định hoặc biên bản ghi nhớ: thường không ràng buộc nghĩa vụ mua, nhưng nếu có đặt cọc hoặc độc quyền đàm phán dài, nên có chấp thuận của cơ quan có thẩm quyền bên mua.
- Thẩm định doanh nghiệp bị mua: pháp lý, tài chính, thuế, lao động; kết quả là căn cứ để trình phê chuẩn.
- Trình phê chuẩn bên mua: giá tối đa, cấu trúc, nguồn tiền, điều kiện chính, người ký.
- Bên bán (nếu là doanh nghiệp) trình phê chuẩn việc bán với giá tối thiểu và điều kiện chính.
- Ký hợp đồng mua bán có điều kiện tiên quyết, trong đó liệt kê các phê chuẩn còn thiếu: từ bỏ quyền ưu tiên, chấp thuận của cổ đông, thủ tục nhà nước nếu có.
- Hoàn tất điều kiện tiên quyết; mỗi bên giao cho bên kia bản sao các nghị quyết, văn bản từ bỏ quyền.
- Thanh toán và chuyển giao; doanh nghiệp bị mua làm thủ tục đăng ký thay đổi thành viên, cổ đông, người quản lý.
- Bên mua cử người đại diện phần vốn, người quản lý mới theo nghị quyết; doanh nghiệp bị mua thông qua các thay đổi nhân sự.
Điều kiện tiên quyết là công cụ để ký hợp đồng trước khi mọi phê chuẩn có đủ mà không phải trả tiền trước khi chắc chắn. Nếu điều kiện không hoàn tất trước hạn, hợp đồng thường cho phép một bên chấm dứt mà không phạt.
Lỗi phê chuẩn hay gặp trong thương vụ nhỏ
Chỉ một người ký mua. Giám đốc bên mua ký mua phần vốn bằng tiền công ty mà không có nghị quyết, vì nghĩ đây là "đầu tư kinh doanh". Mua cả một doanh nghiệp gần như luôn vượt hạn mức của giám đốc.
Quên thành viên thứ ba. Doanh nghiệp bị mua có ba thành viên, hai người đồng ý bán, người thứ ba bị bỏ qua. Người thứ ba có thể có quyền ưu tiên mua theo luật và điều lệ.
Nghị quyết bên mua ghi giá, giá đổi sau thẩm định. Thẩm định phát hiện nợ ẩn, giá bị điều chỉnh. Nếu nghị quyết ghi giá cụ thể thay vì giá tối đa, có thể phải họp lại.
Vay để mua mà không phê chuẩn khoản vay. Bên mua dùng khoản vay ngân hàng để trả. Khoản vay và thế chấp đi kèm cần phê chuẩn riêng nếu vượt ngưỡng.
Bỏ qua thủ tục với cơ quan nhà nước. Bên mua có yếu tố nước ngoài, hoặc thương vụ đủ lớn để thuộc diện thông báo tập trung kinh tế theo pháp luật cạnh tranh; thiếu thủ tục này thì phê chuẩn nội bộ đủ cũng không cứu được.
Ví dụ giả định: công ty in mua lại một xưởng gia công
Công ty cổ phần P chuyên in bao bì muốn mua lại công ty TNHH Q, một xưởng gia công cắt dán có ba thành viên góp vốn. Hai thành viên của Q, nắm tổng cộng 70% vốn, đồng ý bán; thành viên thứ ba nắm 30% còn do dự. P định trả bằng một phần vốn tự có và một khoản vay ngân hàng, thế chấp bằng chính máy móc của Q sau khi mua.
Ở phía P, giá trị thương vụ cộng với khoản vay vượt ngưỡng của hội đồng quản trị theo điều lệ, nên P đưa lên đại hội đồng cổ đông một nghị quyết gồm: giá mua tối đa, cấu trúc mua phần vốn, khoản vay và việc giao hội đồng quản trị chốt điều kiện cuối. Ở phía Q, hai thành viên muốn bán phải chào bán cho thành viên thứ ba trước theo luật và điều lệ của Q; chỉ khi người này không mua trong thời hạn, phần vốn mới được bán cho P.
Việc thế chấp máy móc của Q cho khoản vay của P là điểm nhạy cảm. Sau thương vụ, nếu thành viên thứ ba vẫn ở lại Q, đó là giao dịch giữa Q và công ty mẹ của nó, cần phê chuẩn ở Q theo quy trình người có liên quan, với P không được tính vào biểu quyết. Nếu thiết kế thương vụ bỏ qua điểm này, thành viên thứ ba có cơ sở để phản đối, và ngân hàng thận trọng sẽ không nhận tài sản bảo đảm đó.
Phía bên bán và các thành viên ở lại
Thương vụ mua lại không chỉ là chuyện giữa người mua và người bán. Những thành viên, cổ đông không bán mà ở lại doanh nghiệp bị mua sẽ có một người chủ mới có quyền lớn. Họ có lợi ích chính đáng để biết người mua là ai, kế hoạch với doanh nghiệp là gì, và quyền của họ có bị ảnh hưởng không.
Từ phía người ở lại, các quyền nên dùng là: quyền ưu tiên mua nếu muốn giữ tỷ lệ, quyền yêu cầu xem tài liệu về giao dịch theo điều lệ, và quyền bán kèm nếu thoả thuận cổ đông, thành viên có. Từ phía người mua, việc giải thích rõ với người ở lại không phải phép lịch sự mà là cách giảm nguy cơ tranh chấp làm chậm thương vụ.
Một tình huống nhạy cảm là khi người bán đồng thời là người quản lý doanh nghiệp bị mua và được người mua hứa giữ vị trí hay trả khoản thưởng sau thương vụ. Lợi ích riêng đó có thể khác lợi ích của doanh nghiệp, và nên được công khai với các thành viên, cổ đông khác. Với thương vụ có giá trị lớn hoặc đã có tranh chấp giữa các thành viên, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký bất kỳ văn bản ràng buộc nào.
Sau khi mua: phê chuẩn ở doanh nghiệp vừa mua
Khi thương vụ hoàn tất, doanh nghiệp bị mua trở thành công ty con hoặc công ty liên kết của bên mua. Từ đây, mọi giao dịch giữa hai bên trở thành giao dịch giữa các bên có liên quan, cần phê chuẩn theo quy trình riêng ở cả hai phía. Nhiều nhóm công ty quên điều này ngay sau thương vụ, chuyển tiền qua lại, cho vay nội bộ, dùng chung tài sản mà không có văn bản.
Việc nên làm sớm là rà điều lệ của doanh nghiệp vừa mua, sửa phần phân cấp thẩm quyền cho phù hợp mô hình mới, ban hành quy chế về giao dịch nội bộ trong nhóm, và cử người đại diện phần vốn với danh sách việc phải xin ý kiến. Sửa điều lệ, thay người quản lý đều cần nghị quyết của cơ quan có thẩm quyền và thủ tục đăng ký tương ứng.
Nếu doanh nghiệp vừa mua còn thành viên, cổ đông thiểu số, họ sẽ để ý xem công ty mẹ mới có dùng doanh nghiệp để phục vụ lợi ích riêng của nhóm không. Phê chuẩn đúng quy trình người có liên quan ngay từ giao dịch đầu tiên là cách tốt nhất để tránh tranh chấp về sau.
Câu hỏi thường gặp
Mua lại công ty TNHH một thành viên của một cá nhân thì cần phê chuẩn gì?
Phía bán là cá nhân chủ sở hữu nên tự quyết. Phía mua cần phê chuẩn theo loại hình và ngưỡng của mình. Sau khi mua, nếu chỉ có một chủ sở hữu mới, công ty vẫn là TNHH một thành viên; nếu nhiều người cùng mua, công ty phải chuyển đổi loại hình, kèm nghị quyết và thủ tục đăng ký.
Thư bày tỏ ý định có cần nghị quyết không?
Thư bày tỏ ý định thường không ràng buộc nghĩa vụ mua, nên nhiều công ty để giám đốc ký. Nhưng nếu thư có đặt cọc, cam kết độc quyền đàm phán dài hoặc điều khoản phạt, nó đã là một cam kết có giá trị và nên được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
Cổ đông sáng lập có được bán cổ phần cho người ngoài ngay không?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, cổ phần phổ thông của cổ đông sáng lập bị hạn chế chuyển nhượng cho người không phải cổ đông sáng lập trong một khoảng thời gian sau khi thành lập, trừ khi đại hội đồng cổ đông chấp thuận. Thời hạn và điều kiện cụ thể nên đối chiếu luật hiện hành và điều lệ.
Thành viên công ty TNHH không đồng ý cho người ngoài vào có chặn được thương vụ không?
Thành viên còn lại thường có quyền ưu tiên mua phần vốn được chào bán theo luật và điều lệ. Nếu họ thực hiện quyền đó, phần vốn được bán cho họ thay vì người ngoài. Nếu họ không mua trong thời hạn, người bán được bán cho người ngoài theo điều kiện luật định.
Có cần thông báo tập trung kinh tế cho mọi thương vụ mua lại không?
Không. Nghĩa vụ thông báo chỉ áp dụng khi thương vụ đạt ngưỡng theo pháp luật cạnh tranh, tính theo tổng tài sản, doanh thu, giá trị giao dịch hoặc thị phần. Ngưỡng có thể thay đổi theo văn bản hướng dẫn, nên tra văn bản hiện hành trước khi ký.
Mua lại doanh nghiệp bằng tiền vay của chính doanh nghiệp bị mua có được không?
Đây là cấu trúc rủi ro: doanh nghiệp bị mua cho người mua vay hoặc thế chấp tài sản cho khoản vay mua lại chính mình. Sau thương vụ, đó là giao dịch với người có liên quan và có thể gây thiệt hại cho thành viên, cổ đông còn lại và chủ nợ. Cần đánh giá pháp lý kỹ trước khi thiết kế.