Công ty muốn góp vốn, mua cổ phần, mua phần vốn góp ở doanh nghiệp khác hay thành lập công ty con cần quyết định của cơ quan có thẩm quyền: ở công ty cổ phần, mặc định là hội đồng quản trị trong phạm vi được giao và đại hội đồng cổ đông khi khoản đầu tư vượt ngưỡng; ở công ty TNHH hai thành viên trở lên là hội đồng thành viên; ở công ty TNHH một thành viên là chủ sở hữu. Điều lệ có thể đặt quy định chặt hơn, và luật cấm một số kiểu sở hữu chéo bất kể ai phê chuẩn.
Khác với mua máy móc hay vay vốn, góp vốn ra ngoài đưa tiền của công ty vào một pháp nhân khác mà công ty không điều hành trực tiếp. Rủi ro không nằm ở giá trị giao dịch mà ở chỗ công ty mất quyền kiểm soát dòng tiền đó. Vì vậy, ngoài phê chuẩn khoản đầu tư, công ty còn phải quyết định ai sẽ thay mặt mình ở doanh nghiệp nhận vốn.
Câu hỏi hay gặp nhất từ các chủ doanh nghiệp nhỏ là: tiền của công ty, công ty đang có lãi, sao không thể để giám đốc tự đem đi đầu tư như tiền của mình? Câu trả lời nằm ở chỗ tiền đó thuộc về pháp nhân, và qua pháp nhân thuộc về mọi thành viên, cổ đông theo tỷ lệ. Đem nó vào một doanh nghiệp khác là thay đổi thứ mà họ đang sở hữu gián tiếp, nên họ hoặc cơ quan đại diện cho họ phải được quyết.
Góp vốn ra ngoài là loại quyết định gì
Một công ty có thể đưa vốn ra ngoài theo nhiều cách: góp vốn thành lập doanh nghiệp mới cùng đối tác, mua lại phần vốn hay cổ phần ở doanh nghiệp đang hoạt động, góp thêm vốn khi doanh nghiệp nhận vốn tăng vốn điều lệ, hay thành lập công ty con do mình sở hữu toàn bộ. Tài sản góp có thể là tiền, quyền sử dụng đất, máy móc, quyền sở hữu trí tuệ.
Về bản chất, đó là quyết định đầu tư. Luật Doanh nghiệp 2020 xếp quyết định đầu tư lớn ở công ty cổ phần vào đại hội đồng cổ đông khi vượt ngưỡng so với tổng tài sản, đồng thời giao hội đồng quản trị quyền quyết định việc góp vốn, mua cổ phần của doanh nghiệp khác trong phạm vi thẩm quyền. Ở công ty TNHH, hội đồng thành viên hoặc chủ sở hữu giữ các quyết định về đầu tư, thành lập công ty con.
Khi góp bằng tài sản không phải tiền, công ty vừa đầu tư vừa chuyển giao tài sản; việc này kéo theo câu hỏi định giá tài sản góp và có thể chạm cả quy tắc về bán, chuyển giao tài sản lớn. Nên trình cả hai mặt trong cùng một tờ trình để cơ quan phê chuẩn không phải quyết hai lần.
Ai phê chuẩn các kiểu đưa vốn ra ngoài
Bảng tham khảo theo khung Luật Doanh nghiệp 2020; ngưỡng và phân cấp cụ thể đọc trong điều lệ.
| Hình thức | Công ty cổ phần | TNHH hai thành viên trở lên | TNHH một thành viên |
|---|---|---|---|
| Lập công ty con sở hữu toàn bộ | Hội đồng quản trị; đại hội đồng cổ đông nếu khoản đầu tư vượt ngưỡng | Hội đồng thành viên | Chủ sở hữu |
| Góp vốn lập doanh nghiệp mới cùng đối tác | Như trên | Hội đồng thành viên | Chủ sở hữu |
| Mua cổ phần, phần vốn ở doanh nghiệp đang hoạt động | Như trên | Hội đồng thành viên | Chủ sở hữu |
| Góp thêm vốn khi doanh nghiệp nhận vốn tăng vốn | Theo giá trị lần góp và điều lệ | Hội đồng thành viên | Chủ sở hữu |
| Doanh nghiệp nhận vốn là người có liên quan | Theo quy trình giao dịch với người có liên quan | Như bên trái | Như bên trái |
Ô cuối bảng đáng để ý: góp vốn vào một công ty do chủ tịch hội đồng quản trị hay giám đốc đang nắm giữ là giao dịch với người có liên quan, dù nhìn bề ngoài giống một khoản đầu tư bình thường.
Những giới hạn luật đặt ra, bất kể ai phê chuẩn
Sở hữu chéo trong nhóm công ty. Luật Doanh nghiệp 2020 cấm công ty con góp vốn, mua cổ phần của chính công ty mẹ, và cấm các công ty con của cùng một công ty mẹ cùng nhau góp vốn sở hữu chéo lẫn nhau. Mục đích là chặn việc tạo vốn ảo trong nhóm. Có nghị quyết cũng không hợp thức hoá được.
Doanh nghiệp có vốn nhà nước. Công ty có phần vốn nhà nước chịu thêm quy định riêng về đầu tư ra ngoài, ngành nghề được đầu tư, thẩm quyền của đại diện chủ sở hữu nhà nước. Bài này không đi vào nhóm đó.
Ngành nghề có điều kiện ở doanh nghiệp nhận vốn. Nếu doanh nghiệp nhận vốn kinh doanh ngành có điều kiện về chủ sở hữu, việc công ty góp vốn có thể cần đáp ứng điều kiện chuyên ngành hoặc thủ tục với cơ quan quản lý.
Nhà đầu tư nước ngoài. Nếu công ty bạn có sở hữu nước ngoài ở mức được coi là nhà đầu tư nước ngoài, việc góp vốn vào doanh nghiệp khác có thể phải làm thủ tục với cơ quan đăng ký đầu tư trước. Đây là phần thủ tục nhà nước, không thuộc phê chuẩn nội bộ.
Tổ chức tín dụng, bảo hiểm, chứng khoán. Các ngành này có giới hạn góp vốn, mua cổ phần riêng theo luật chuyên ngành.
Nghị quyết góp vốn nên ghi những gì
Một nghị quyết góp vốn tốt trả lời được câu hỏi của người biểu quyết hôm nay và của người kiểm tra ba năm sau:
- Tên, mã số doanh nghiệp nhận vốn (hoặc tên dự kiến nếu lập mới), ngành nghề chính.
- Hình thức: góp lập mới, mua lại, góp thêm; số vốn, tỷ lệ sở hữu sau khi góp.
- Tài sản góp: tiền hay tài sản khác; nếu là tài sản thì mô tả và giá trị định giá.
- Tiến độ góp vốn và nguồn vốn của công ty dùng để góp.
- Quyền kiểm soát sẽ có: số ghế hội đồng, quyền phủ quyết theo thoả thuận cổ đông, thành viên nếu có.
- Người được cử làm đại diện phần vốn, phạm vi quyền của người đó, và những việc người đó phải xin ý kiến công ty trước khi biểu quyết.
- Người được uỷ quyền ký hợp đồng góp vốn, hợp đồng chuyển nhượng, thoả thuận cổ đông.
Dòng về người đại diện phần vốn thường bị viết sơ sài nhất, trong khi đó là cơ chế duy nhất để công ty mẹ kiểm soát cái mình vừa bỏ tiền vào.
Người đại diện phần vốn: phê chuẩn chưa xong ở cửa nhà mình
Sau khi công ty góp vốn, quyền của công ty ở doanh nghiệp nhận vốn được thực hiện qua người đại diện phần vốn. Người này đi họp, biểu quyết, có thể được bầu vào hội đồng quản trị, hội đồng thành viên bên kia. Nếu không có quy chế, người đại diện biểu quyết theo ý mình, và một quyết định lớn ở doanh nghiệp nhận vốn, như tăng vốn pha loãng phần của công ty, bán tài sản, vay lớn, có thể được thông qua mà cơ quan có thẩm quyền của công ty góp vốn không hề biết.
Cách quản lý đúng là quyết định cử người đại diện kèm danh sách việc phải xin ý kiến trước. Thường gồm: sửa điều lệ, tăng giảm vốn, chia lợi nhuận, bán tài sản lớn, giao dịch với người có liên quan, tổ chức lại hoặc giải thể. Với những việc này, người đại diện chỉ biểu quyết sau khi có ý kiến của cơ quan có thẩm quyền ở công ty mình.
Thủ tục cử, thay người đại diện phần vốn và tiêu chuẩn của người này thuộc nhóm bài về nhân sự quản lý; ở đây chỉ cần nhớ rằng phê chuẩn khoản góp vốn mà không phê chuẩn cách quản lý khoản đó là mới làm một nửa việc.
Từ ý tưởng đầu tư đến khi vốn được góp: trình tự nội bộ
Trình tự tham khảo cho một khoản góp vốn cỡ vừa ở công ty chưa niêm yết:
- Bộ phận đề xuất lập phương án đầu tư: lý do, doanh nghiệp nhận vốn, số vốn, kỳ vọng, rủi ro, phương án thoái vốn.
- Thẩm định sơ bộ doanh nghiệp nhận vốn: pháp lý, tài chính, nghĩa vụ ẩn, quan hệ với người quản lý của công ty mình.
- Pháp chế xác định cơ quan có thẩm quyền theo giá trị và điều lệ, kiểm giới hạn sở hữu chéo, điều kiện ngành nghề.
- Trình cơ quan có thẩm quyền; người có lợi ích công khai và không biểu quyết.
- Ra nghị quyết kèm quyết định cử người đại diện phần vốn và danh sách việc phải xin ý kiến.
- Ký hợp đồng góp vốn hoặc chuyển nhượng, thoả thuận cổ đông, thành viên; chuyển tiền hoặc chuyển giao tài sản đúng tiến độ.
- Doanh nghiệp nhận vốn làm thủ tục đăng ký thay đổi; công ty lưu giấy tờ chứng minh sở hữu.
- Định kỳ người đại diện báo cáo về tình hình doanh nghiệp nhận vốn cho cơ quan đã phê chuẩn.
Bước cuối là bước hay bị bỏ. Không có báo cáo định kỳ, đến lúc doanh nghiệp nhận vốn gặp khó khăn, công ty góp vốn mới biết thì đã muộn.
Thoái vốn cũng cần phê chuẩn
Bán lại phần vốn đã góp là một giao dịch bán tài sản của công ty, và đi theo đúng quy tắc thẩm quyền của bán tài sản: so giá trị với ngưỡng, xem điều lệ, kiểm người mua có phải người có liên quan không. Nhiều công ty phê chuẩn kỹ khi vào nhưng để người đại diện phần vốn tự bán khi ra, đó là sai cấp.
Giá thoái vốn thường khó xác định vì phần vốn ở doanh nghiệp chưa niêm yết không có giá thị trường. Thẩm định giá độc lập hoặc chào bán cho nhiều người mua giúp chứng minh giá hợp lý, đặc biệt khi người mua là người quản lý của chính doanh nghiệp nhận vốn hoặc của công ty bán.
Ngoài ra, thoả thuận cổ đông, thành viên ký lúc vào có thể có quyền ưu tiên mua, quyền bán kèm, quyền kéo theo. Nghị quyết thoái vốn nên được soạn sau khi đọc lại các thoả thuận đó, để không vô tình vi phạm cam kết với các thành viên khác ở doanh nghiệp nhận vốn.
Câu hỏi thường gặp
Công ty TNHH một thành viên có được thành lập công ty con không?
Được. Chủ sở hữu quyết định việc thành lập công ty con, góp vốn vào doanh nghiệp khác theo điều lệ. Lưu ý quy định cấm công ty con sở hữu ngược lại công ty mẹ và cấm sở hữu chéo giữa các công ty con của cùng một công ty mẹ.
Góp vốn bằng quyền sử dụng đất của công ty sang công ty khác có cần thêm thủ tục gì?
Ngoài phê chuẩn nội bộ cho khoản đầu tư, cần định giá tài sản góp theo cách luật yêu cầu và làm thủ tục chuyển quyền sử dụng đất sang doanh nghiệp nhận vốn. Thủ tục đất đai, nơi tiếp nhận hiện hành nên kiểm trên Cổng Dịch vụ công hoặc tại văn phòng đăng ký đất đai.
Giám đốc có được tự quyết mua cổ phần doanh nghiệp khác bằng tiền nhàn rỗi không?
Thường không, trừ khi điều lệ hoặc nghị quyết hội đồng quản trị, hội đồng thành viên giao rõ hạn mức đầu tư tài chính cho giám đốc. Mua cổ phần là quyết định đầu tư, nhiều điều lệ đặt riêng ngoài hoạt động kinh doanh hằng ngày.
Doanh nghiệp nhận vốn tăng vốn, công ty không góp thêm thì phần sở hữu bị pha loãng, có cần phê chuẩn không?
Quyết định không góp thêm cũng là một quyết định quan trọng vì nó làm giảm tỷ lệ sở hữu và có thể làm mất quyền kiểm soát. Người đại diện phần vốn nên xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền trước khi biểu quyết về việc tăng vốn ở doanh nghiệp nhận vốn.
Có cần thẩm định doanh nghiệp nhận vốn trước khi trình phê chuẩn không?
Luật không bắt buộc với mọi trường hợp, nhưng cơ quan phê chuẩn khó đánh giá hợp lý nếu không có thông tin. Người quản lý có nghĩa vụ cẩn trọng, và một khoản đầu tư không thẩm định gây thiệt hại có thể dẫn tới trách nhiệm của người đề xuất.
Thuế khi chuyển nhượng phần vốn góp xử lý thế nào?
Thuế phát sinh khi chuyển nhượng vốn phụ thuộc loại chủ thể và loại giao dịch, không ảnh hưởng tới việc ai phê chuẩn. Nên hỏi kế toán hoặc tra hướng dẫn của cụm thuế trước khi chốt giá, vì nó ảnh hưởng tới số tiền thực nhận.