Phê chuẩn điều ước quốc tế là hành vi pháp lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền (ở Việt Nam là Quốc hội hoặc Chủ tịch nước, tuỳ loại điều ước) chấp nhận để Việt Nam chịu sự ràng buộc của một điều ước đã ký. Ký là bày tỏ ý định; phê chuẩn là cam kết sẽ thi hành; còn điều ước chỉ bắt đầu sinh quyền và nghĩa vụ từ ngày nó có hiệu lực theo chính điều khoản hiệu lực của nó — thường là sau khi đủ số nước phê chuẩn và qua một khoảng thời gian chờ.
Với doanh nghiệp, ba mốc này lệch nhau có khi hàng năm. Tin tức về "lễ ký hiệp định" không có nghĩa là thuế suất, điều kiện đầu tư hay quyền khởi kiện đã thay đổi từ hôm sau. Bài này đi qua từng mốc, các hình thức chấp nhận ràng buộc khác (phê duyệt, gia nhập), chỗ hay bị nhầm giữa điều ước và thoả thuận quốc tế, và cách doanh nghiệp xác định đúng ngày mình bắt đầu được hưởng hoặc phải tuân thủ. Khung pháp lý là Luật Điều ước quốc tế 2016 — đối chiếu các lần sửa đổi nếu có trước khi trích dẫn.
Điều ước quốc tế là gì và vì sao doanh nghiệp phải quan tâm
Điều ước quốc tế là thoả thuận bằng văn bản giữa Việt Nam với một hay nhiều chủ thể của luật quốc tế (quốc gia khác, tổ chức quốc tế liên chính phủ), làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ theo luật quốc tế. Tên gọi rất đa dạng: hiệp định, công ước, hiệp ước, nghị định thư, bản ghi nhớ có điều khoản ràng buộc… Tên gọi không quyết định bản chất; nội dung và cách ký mới quyết định.
Hiệp định thương mại tự do (FTA), hiệp định khuyến khích và bảo hộ đầu tư, hiệp định tránh đánh thuế hai lần, công ước về công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài đều là điều ước. Chúng không chỉ ràng buộc Nhà nước với Nhà nước. Thông qua luật trong nước, chúng chạm thẳng vào doanh nghiệp: mức thuế nhập khẩu được hưởng, ngành nào nhà đầu tư nước ngoài được sở hữu bao nhiêu, quyền đưa tranh chấp ra trọng tài quốc tế, thủ tục chứng nhận xuất xứ.
Vì vậy câu hỏi thực tế của doanh nghiệp không phải "hiệp định này hay hay dở" mà là "từ ngày nào, điều khoản nào áp dụng cho mình, qua văn bản nào". Muốn trả lời, bạn phải phân biệt được các mốc dưới đây.
Bốn mốc của một điều ước và ý nghĩa với doanh nghiệp
Bảng dưới xếp các mốc theo thứ tự thường gặp. Không phải điều ước nào cũng đi đủ bốn mốc — có điều ước ràng buộc ngay khi ký nếu chính nó quy định như vậy.
| Mốc | Điều gì xảy ra | Doanh nghiệp đã được hưởng / phải tuân thủ chưa |
|---|---|---|
| Kết thúc đàm phán, ký tắt | Các bên xác nhận văn bản cuối cùng | Chưa. Chỉ là tín hiệu để chuẩn bị |
| Ký chính thức | Quốc gia bày tỏ ý định sẽ ràng buộc; có nghĩa vụ không làm trái mục đích điều ước | Thường là chưa, trừ khi điều ước quy định có hiệu lực từ ngày ký |
| Phê chuẩn, phê duyệt hoặc gia nhập | Cơ quan có thẩm quyền chấp nhận ràng buộc; nộp văn kiện cho bên lưu chiểu hoặc thông báo cho đối tác | Chưa chắc. Còn phụ thuộc điều khoản hiệu lực |
| Có hiệu lực | Đủ điều kiện ghi trong điều ước (đủ số nước, hết thời gian chờ) | Có, theo lộ trình và theo văn bản thực thi trong nước |
Điểm hay bỏ sót: ngay cả khi điều ước đã có hiệu lực, nhiều cam kết chạy theo lộ trình — cắt giảm thuế từng năm, mở cửa ngành dịch vụ sau một số năm. Ngày hiệu lực của điều ước và ngày một cam kết cụ thể áp dụng cho mặt hàng hay ngành của bạn có thể khác nhau.
Phê chuẩn, phê duyệt, gia nhập: ba cách chấp nhận ràng buộc
Phê chuẩn. Áp dụng cho điều ước ký nhân danh Nhà nước. Theo Luật Điều ước quốc tế 2016, Quốc hội phê chuẩn những điều ước quan trọng nhất (chẳng hạn điều ước làm thay đổi luật, liên quan chủ quyền, gia nhập tổ chức quốc tế quan trọng), các điều ước còn lại nhân danh Nhà nước do Chủ tịch nước phê chuẩn. Danh sách cụ thể nằm trong luật — đối chiếu bản hiện hành nếu bạn cần trích dẫn.
Phê duyệt. Áp dụng cho một số điều ước ký nhân danh Chính phủ; Chính phủ là cơ quan phê duyệt. Về mặt hiệu quả với doanh nghiệp, phê duyệt và phê chuẩn đều là "chấp nhận ràng buộc", chỉ khác cơ quan quyết định.
Gia nhập. Dùng khi Việt Nam tham gia một điều ước đã có từ trước mà không ký ngay từ đầu. Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài là ví dụ quen thuộc: Việt Nam gia nhập năm 1995.
Ký không cần phê chuẩn. Một số điều ước tự quy định có hiệu lực ngay từ ngày ký hoặc sau khi các bên thông báo hoàn tất thủ tục nội bộ. Khi đó không có bước phê chuẩn riêng, nhưng vẫn phải chờ điều kiện ghi trong điều ước.
Bảo lưu. Khi chấp nhận ràng buộc, quốc gia có thể bảo lưu (loại trừ hoặc thay đổi hiệu lực) một số điều khoản nếu điều ước cho phép. Doanh nghiệp đọc điều ước mà không đọc bảo lưu là đọc thiếu — có những quyền tưởng có nhưng Việt Nam đã bảo lưu từ đầu.
Điều ước quốc tế khác thoả thuận quốc tế thế nào
Bên cạnh điều ước, các bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền cấp tỉnh và một số tổ chức còn ký "thoả thuận quốc tế" với đối tác nước ngoài — chẳng hạn bản ghi nhớ hợp tác giữa một tỉnh và một bang nước ngoài, hay thoả thuận hợp tác giữa hai cơ quan chuyên ngành. Loại văn bản này chịu sự điều chỉnh của Luật Thoả thuận quốc tế 2020, không phải Luật Điều ước quốc tế.
Khác biệt quan trọng nhất: thoả thuận quốc tế không làm phát sinh nghĩa vụ theo luật quốc tế cho Nhà nước Việt Nam và không được dùng để thay đổi luật trong nước. Nó có thể mở ra chương trình hợp tác, xúc tiến thương mại, đào tạo, nhưng doanh nghiệp không thể viện dẫn nó như căn cứ để được miễn một thủ tục hay hưởng một mức thuế khác với luật.
Nhầm hai loại văn bản này là lỗi khá phổ biến trong hồ sơ dự án: doanh nghiệp trích một bản ghi nhớ cấp tỉnh như thể đó là cam kết của Nhà nước. Khi đối chiếu, cơ quan tiếp nhận sẽ không chấp nhận. Trước khi viện dẫn, bạn kiểm xem văn bản được ký nhân danh ai (Nhà nước, Chính phủ, hay một cơ quan) và đã qua thủ tục chấp nhận ràng buộc nào.
Một dấu hiệu nhận biết nhanh: điều ước nhân danh Nhà nước hoặc Chính phủ thường có quyết định phê chuẩn, phê duyệt hoặc gia nhập đi kèm và được thông báo về ngày hiệu lực. Thoả thuận quốc tế của một cơ quan thì không đi qua các bước đó.
Cách xác định ngày một điều ước bắt đầu áp dụng cho doanh nghiệp bạn
Khi đọc tin về một hiệp định mới, bạn có thể đi theo trình tự sau để không hành động quá sớm hay quá muộn:
- Xác định tên đầy đủ của điều ước và các bên. Một FTA nhiều bên có thể có hiệu lực với nước này trước nước kia, tuỳ ngày từng nước phê chuẩn.
- Tìm văn bản chấp nhận ràng buộc của Việt Nam (nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội, quyết định của Chủ tịch nước hoặc của Chính phủ) và thông báo hiệu lực do cơ quan đối ngoại phát hành.
- Đọc điều khoản hiệu lực của chính điều ước: hiệu lực khi nào, với bên nào, có thời gian chờ không.
- Đọc phụ lục cam kết liên quan đến bạn: biểu thuế, biểu cam kết dịch vụ, danh mục biện pháp không tương thích. Ghi lại lộ trình theo năm.
- Tìm văn bản thực thi trong nước: nghị định biểu thuế ưu đãi đặc biệt, thông tư về xuất xứ, văn bản hướng dẫn chuyên ngành. Nhiều cam kết chỉ "chạm" được doanh nghiệp qua các văn bản này.
- Ghi ngày áp dụng cụ thể cho mặt hàng, ngành hoặc giao dịch của bạn vào hồ sơ tuân thủ, kèm tên văn bản làm căn cứ, để kế toán, xuất nhập khẩu và pháp chế dùng chung một mốc.
Nếu một bước không tìm được văn bản, đó là tín hiệu nên hỏi thẳng cơ quan quản lý chuyên ngành hoặc hiệp hội ngành hàng thay vì tự suy luận.
Sau phê chuẩn, nghĩa vụ chuyển xuống doanh nghiệp bằng cách nào
Khi quyết định chấp nhận ràng buộc, cơ quan có thẩm quyền đồng thời quyết định cách thực hiện: áp dụng trực tiếp toàn bộ hoặc một phần điều ước (khi quy định đã đủ rõ, chi tiết), hoặc sửa đổi, bổ sung, ban hành văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện. Đây là cơ chế được ghi trong Luật Điều ước quốc tế 2016.
Trên thực tế, phần lớn cam kết thương mại được "nội luật hoá": thuế suất ưu đãi nằm trong nghị định biểu thuế riêng cho từng hiệp định, quy tắc xuất xứ nằm trong thông tư chuyên ngành, cam kết mở cửa đầu tư được phản ánh vào danh mục ngành nghề tiếp cận thị trường có điều kiện đối với nhà đầu tư nước ngoài. Doanh nghiệp làm thủ tục với hải quan, cơ quan thuế, cơ quan đăng ký đầu tư sẽ được đối chiếu theo các văn bản này trước tiên.
Một số quy định đủ rõ có thể được áp dụng trực tiếp — chẳng hạn quy định về công nhận phán quyết trọng tài, hay quyền của nhà đầu tư trong hiệp định bảo hộ đầu tư khi có tranh chấp. Chủ đề này được tách thành một bài riêng trên trang, vì nó quyết định doanh nghiệp có thể viện dẫn thẳng điều ước trước cơ quan nhà nước hay không.
Hệ quả cho công tác nội bộ: khi một hiệp định có hiệu lực, việc của doanh nghiệp không dừng ở đọc hiệp định. Bạn còn phải theo dõi văn bản thực thi được ban hành sau, vì chính chúng quy định giấy tờ, mẫu biểu và thời điểm cụ thể.
Những hiểu lầm hay gặp quanh chữ "phê chuẩn"
Một số cách nói trên báo chí và trong hội thảo dễ dẫn doanh nghiệp đi sai:
- "Hiệp định đã ký nên từ tháng sau được giảm thuế." Ký chưa tạo ra ưu đãi thuế; phải chờ hiệu lực và nghị định biểu thuế tương ứng.
- "Việt Nam đã phê chuẩn nên hiệp định có hiệu lực." Điều ước nhiều bên thường chỉ có hiệu lực khi đủ số nước phê chuẩn; với từng nước, ngày hiệu lực có thể khác.
- "Có hiệu lực là áp dụng hết ngay." Nhiều cam kết có lộ trình nhiều năm; có ngành Việt Nam bảo lưu hoặc chưa cam kết.
- "Phê chuẩn trong hiệp định giống phê chuẩn trong công ty." Phê chuẩn điều ước là hành vi của Nhà nước; phê chuẩn giao dịch trong công ty là quyết định nội bộ của đại hội đồng cổ đông, hội đồng quản trị hay hội đồng thành viên. Hai chữ giống nhau nhưng không liên quan về thủ tục.
- "Bản ghi nhớ hợp tác cũng là cam kết của Nhà nước." Phần lớn bản ghi nhớ cấp bộ, cấp tỉnh là thoả thuận quốc tế, không tạo nghĩa vụ pháp lý quốc tế.
Khi viết báo cáo nội bộ hay tư vấn cho khách hàng, bạn ghi rõ mốc nào đã xảy ra và căn cứ văn bản nào. Câu "hiệp định X đã có hiệu lực với thị trường Y từ ngày…, cam kết cho mặt hàng Z áp dụng theo nghị định…" luôn an toàn hơn câu "hiệp định X đã được thông qua".
Câu hỏi thường gặp
Ai ở Việt Nam có quyền phê chuẩn điều ước quốc tế?
Theo Luật Điều ước quốc tế 2016, Quốc hội phê chuẩn những điều ước nhân danh Nhà nước thuộc nhóm quan trọng do luật liệt kê; Chủ tịch nước phê chuẩn các điều ước nhân danh Nhà nước còn lại; Chính phủ phê duyệt một số điều ước nhân danh Chính phủ. Bạn nên đối chiếu bản luật hiện hành nếu cần trích dẫn chính xác.
Điều ước đã ký nhưng chưa có hiệu lực thì doanh nghiệp có được viện dẫn không?
Thông thường là không, vì quyền và nghĩa vụ chưa phát sinh. Quốc gia đã ký có nghĩa vụ không làm trái mục đích điều ước, nhưng đó là nghĩa vụ giữa các nhà nước, không phải căn cứ để doanh nghiệp xin hưởng ưu đãi. Doanh nghiệp chỉ nên dùng giai đoạn này để chuẩn bị.
Một FTA có thể có hiệu lực với nước này mà chưa có với nước khác không?
Có. Với điều ước nhiều bên, hiệp định thường có hiệu lực giữa các nước đã hoàn tất phê chuẩn, rồi có hiệu lực với từng nước còn lại sau khi nước đó hoàn tất. Vì vậy khi xuất khẩu, bạn phải kiểm hiệp định đã có hiệu lực giữa Việt Nam và đúng nước nhập khẩu hay chưa.
Phê chuẩn điều ước có cần doanh nghiệp làm thủ tục gì không?
Không. Phê chuẩn là thủ tục của Nhà nước. Doanh nghiệp chỉ làm thủ tục khi muốn hưởng một quyền cụ thể theo văn bản thực thi, ví dụ xin chứng nhận xuất xứ, khai thuế suất ưu đãi, hoặc đăng ký đầu tư theo điều kiện mới được nới.
Thoả thuận quốc tế do một tỉnh ký có ràng buộc doanh nghiệp không?
Thoả thuận quốc tế không tạo nghĩa vụ theo luật quốc tế và không thay đổi luật trong nước. Doanh nghiệp có thể tham gia chương trình hợp tác mở ra từ đó, nhưng không thể dùng nó làm căn cứ để được miễn thủ tục hay hưởng điều kiện khác với quy định pháp luật.
Làm sao biết điều ước có bảo lưu hay không?
Văn bản chấp nhận ràng buộc và thông báo hiệu lực thường nêu bảo lưu nếu có. Với công ước nhiều bên, bên lưu chiểu cũng công bố danh sách bảo lưu của từng nước. Khi điều khoản quan trọng với bạn, nên hỏi luật sư hoặc cơ quan chuyên ngành để xác nhận.