Luật Doanh nghiệp 2020 cho cổ đông hoặc nhóm cổ đông đạt tỷ lệ luật định, và thành viên công ty TNHH, quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện đòi trách nhiệm cá nhân của thành viên hội đồng quản trị, giám đốc và người quản lý khác khi họ vi phạm nghĩa vụ, gây thiệt hại cho công ty. Bản 2020 ghi ngưỡng cho cổ đông công ty cổ phần là từ 1% cổ phần phổ thông; đối chiếu bản hợp nhất mới nhất và điều lệ.
Đây là công cụ bổ sung cho việc huỷ nghị quyết. Huỷ nghị quyết xoá một quyết định sai; khởi kiện người quản lý nhằm bù đắp thiệt hại mà quyết định sai đó đã gây ra. Bài giải thích cơ chế, những gì phải chứng minh, và vì sao đây không phải con đường để giải quyết bất đồng kinh doanh thông thường giữa cổ đông với ban điều hành.
Vì sao luật cho cổ đông kiện thay công ty
Về nguyên tắc, khi công ty bị thiệt hại thì công ty là người có quyền đòi bồi thường, và người đại diện của công ty sẽ khởi kiện. Vấn đề là khi người gây thiệt hại chính là người quản lý, thậm chí là người đại diện theo pháp luật, thì không ai trong bộ máy có động lực đứng ra kiện họ. Cơ chế khởi kiện nhân danh công ty sinh ra để lấp khoảng trống đó.
Luật Doanh nghiệp 2020 nới điều kiện so với trước: bản 2014 ngoài ngưỡng sở hữu còn đòi cổ đông phải sở hữu liên tục trong một khoảng thời gian; bản 2020 bỏ yêu cầu thời gian liên tục này. Đây là thay đổi đáng chú ý cho cổ đông thiểu số. Với công ty TNHH, thành viên được trao quyền tương tự đối với chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc, người đại diện theo pháp luật và người quản lý khác.
Điểm cần hiểu đúng: khi kiện nhân danh công ty, khoản bồi thường thuộc về công ty, không phải về túi người đi kiện. Người đi kiện hưởng lợi gián tiếp qua giá trị phần vốn của mình. Luật cũng quy định chi phí khởi kiện trong trường hợp này được tính vào chi phí của công ty, trừ khi yêu cầu khởi kiện bị bác; đối chiếu điều luật hiện hành để biết chính xác điều kiện.
Người quản lý vi phạm nghĩa vụ gì thì có thể bị kiện
Không thực hiện đúng quyền và nghĩa vụ được giao. Ví dụ: giám đốc ký hợp đồng vượt hạn mức điều lệ mà không xin phê chuẩn, hoặc không thi hành nghị quyết hợp lệ của hội đồng quản trị mà không có lý do chính đáng.
Vi phạm nghĩa vụ trung thực, cẩn trọng. Luật đòi người quản lý thực hiện quyền và nghĩa vụ một cách trung thực, cẩn trọng, vì lợi ích hợp pháp tối đa của công ty. Biểu quyết thông qua một giao dịch lớn mà không đọc tài liệu, không hỏi một câu nào, có thể bị xem xét dưới góc này nếu gây thiệt hại.
Vi phạm nghĩa vụ trung thành. Dùng thông tin, cơ hội kinh doanh, tài sản của công ty để tư lợi hoặc phục vụ lợi ích của người khác; không kê khai lợi ích liên quan; biểu quyết vấn đề mà mình có lợi ích.
Thông qua nghị quyết trái luật, trái điều lệ. Với hội đồng quản trị, luật quy định thành viên tán thành nghị quyết trái luật, trái điều lệ gây thiệt hại phải liên đới chịu trách nhiệm cá nhân, còn thành viên phản đối được miễn. Đây là chỗ nối trực tiếp giữa nghị quyết sai và trách nhiệm cá nhân.
Không phải mọi quyết định thua lỗ đều là vi phạm. Kinh doanh có rủi ro. Người quản lý đã làm đúng thẩm quyền, có thông tin đầy đủ, cân nhắc hợp lý mà kết quả vẫn lỗ thì khó bị coi là vi phạm nghĩa vụ. Ranh giới giữa quyết định sai về kinh doanh và vi phạm nghĩa vụ là chỗ tranh chấp thường xoay quanh.
Những gì phải chứng minh
Một vụ khởi kiện người quản lý thường cần dựng được bốn mảnh. Thiếu mảnh nào, vụ việc yếu ở mảnh đó:
| Mảnh cần chứng minh | Câu hỏi đặt ra | Nguồn chứng cứ thường dùng |
|---|---|---|
| Tư cách người kiện | Bạn có đạt điều kiện sở hữu, có đúng là cổ đông, thành viên khi nộp đơn không | Sổ đăng ký cổ đông, thành viên; giấy chứng nhận phần vốn góp |
| Hành vi vi phạm | Người quản lý đã làm hoặc không làm gì, trái nghĩa vụ nào | Nghị quyết, biên bản, phiếu biểu quyết, hợp đồng, thư từ nội bộ |
| Thiệt hại của công ty | Công ty mất bao nhiêu, tính thế nào | Báo cáo tài chính, định giá độc lập, so sánh giá thị trường |
| Quan hệ nhân quả | Thiệt hại có xuất phát từ chính hành vi đó không | Diễn biến thời gian, ý kiến chuyên môn, tài liệu giao dịch |
Mảnh thiệt hại thường khó nhất. Một nghị quyết sai thủ tục có thể không gây thiệt hại tiền bạc nào; khi đó yêu cầu huỷ nghị quyết là đủ, khởi kiện người quản lý không có cơ sở.
Quan hệ giữa yêu cầu huỷ nghị quyết và khởi kiện người quản lý
Hai yêu cầu có thể đi cùng nhau, đi nối tiếp nhau hoặc đi riêng. Đi cùng khi nghị quyết sai đang được thi hành và đã gây thiệt hại: vừa yêu cầu huỷ để chặn phần còn lại, vừa đòi bồi thường phần đã mất. Đi nối tiếp khi bạn chỉ phát hiện thiệt hại sau khi nghị quyết đã bị huỷ, hoặc khi phán quyết huỷ trở thành căn cứ mạnh cho việc đòi bồi thường.
Đi riêng khi thời hạn yêu cầu huỷ đã qua. Mất quyền yêu cầu huỷ nghị quyết không làm mất quyền đòi người quản lý chịu trách nhiệm về hành vi vi phạm nghĩa vụ, vì đây là hai cơ chế khác nhau với thời hiệu khác nhau. Dù vậy, khi nghị quyết vẫn còn hiệu lực, người quản lý sẽ lập luận rằng họ chỉ làm theo một quyết định hợp lệ, và người đi kiện phải chứng minh hành vi của họ vẫn vi phạm nghĩa vụ riêng.
Ví dụ giả định: hội đồng quản trị thông qua cho một công ty do người thân của chủ tịch làm chủ vay tiền không lãi, không tài sản bảo đảm. Khoản vay không đòi được. Cổ đông có thể yêu cầu đình chỉ nghị quyết nếu còn kịp, và khởi kiện các thành viên đã tán thành để bồi thường cho công ty phần không thu hồi được. Thành viên đã phản đối và có ghi trong biên bản thì nằm ngoài vòng trách nhiệm theo nguyên tắc của luật.
Công ty TNHH: khi thành viên muốn đòi trách nhiệm chủ tịch, giám đốc
Ở công ty TNHH hai thành viên trở lên, người quản lý thường cũng là thành viên góp vốn: một người vừa giữ phần vốn lớn, vừa làm chủ tịch hội đồng thành viên, vừa là giám đốc. Khi người đó ra quyết định gây thiệt hại cho công ty, thành viên còn lại đứng trước một tình thế khó: kiện người quản lý cũng là kiện người đồng sở hữu mà mình còn phải cùng điều hành công ty.
Luật Doanh nghiệp 2020 cho thành viên quyền tự mình hoặc nhân danh công ty khởi kiện chủ tịch hội đồng thành viên, giám đốc, người đại diện theo pháp luật và người quản lý khác khi họ vi phạm nghĩa vụ. Các nghĩa vụ gần giống công ty cổ phần: trung thực, cẩn trọng, không tư lợi, kê khai lợi ích liên quan, làm đúng nghị quyết của hội đồng thành viên. Chi phí khởi kiện nhân danh công ty cũng được xử lý theo nguyên tắc tương tự, đối chiếu điều luật hiện hành.
Trong thực tế công ty TNHH nhỏ, nhiều vụ việc loại này kết thúc bằng việc một bên mua lại phần vốn của bên kia với mức giá có tính tới thiệt hại đã xảy ra. Đó không phải là nhượng bộ mà là cách đưa tranh chấp về đúng bản chất kinh tế của nó. Nếu chọn đường này, nên có định giá độc lập và văn bản thoả thuận rõ ràng về việc chấm dứt các yêu cầu liên quan.
Trình tự gợi ý trước khi khởi kiện người quản lý
Đây là vụ việc nặng, ảnh hưởng tới quan hệ trong công ty lâu dài, nên đi từng bước:
- Xác định rõ thiệt hại của công ty bằng con số có căn cứ, và hành vi của từng người quản lý liên quan.
- Yêu cầu xem tài liệu và, nếu có ban kiểm soát, đề nghị ban kiểm soát kiểm tra vấn đề.
- Gửi văn bản cho công ty, đề nghị chính công ty, qua người đại diện không có xung đột lợi ích, đòi bồi thường từ người quản lý. Lưu phản hồi hoặc sự im lặng.
- Nếu công ty không hành động, đánh giá cùng người làm nghề khả năng khởi kiện nhân danh công ty: tư cách, chứng cứ, chi phí ban đầu phải ứng, khả năng thu hồi.
- Cân nhắc phương án thương lượng: người quản lý tự nguyện bồi hoàn, rời vị trí, chuyển nhượng phần vốn.
- Khởi kiện khi các bước trên không đem lại kết quả, chọn đúng nơi giải quyết theo điều lệ.
Với mảng này, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ người làm nghề ngay từ bước đầu, vì đánh giá sai mảnh thiệt hại có thể dẫn tới một vụ kiện kéo dài không đem lại gì.
Góc nhìn của người quản lý: tự bảo vệ bằng cách làm đúng
Người quản lý không cần sợ cơ chế này nếu làm việc minh bạch. Những thói quen bảo vệ tốt nhất cũng chính là thói quen quản trị tốt: đọc tài liệu trước khi biểu quyết, hỏi khi thiếu thông tin, ghi ý kiến vào biên bản, kê khai lợi ích liên quan và rút khỏi biểu quyết khi có xung đột, chỉ ký trong phạm vi được giao.
Một số công ty mua bảo hiểm trách nhiệm cho người quản lý, hoặc có quy định trong điều lệ về việc công ty chi trả chi phí pháp lý cho người quản lý bị kiện khi họ đã hành động thiện chí. Những công cụ này có giới hạn và không che được hành vi cố ý, tư lợi. Chi tiết hợp đồng bảo hiểm nên đọc kỹ với người làm nghề.
Khi nhận văn bản đòi trách nhiệm từ cổ đông, người quản lý nên trả lời bằng tài liệu, không bằng cảm xúc, và tránh mọi hành động có thể bị hiểu là trả đũa người đi kiện. Việc trả đũa, như tìm cách gạt cổ đông khỏi các cuộc họp hoặc làm khó việc chuyển nhượng của họ, chỉ làm vụ việc nặng thêm.
Câu hỏi thường gặp
Cổ đông nắm dưới ngưỡng luật định có khởi kiện người quản lý được không?
Theo cơ chế khởi kiện nhân danh công ty thì cần đạt ngưỡng, nhưng cổ đông có thể gom lại thành nhóm đạt ngưỡng. Nếu chính cổ đông bị thiệt hại trực tiếp, khác với thiệt hại của công ty, họ có thể có đường khởi kiện riêng theo luật dân sự.
Tiền bồi thường thắng kiện thuộc về ai?
Khi khởi kiện nhân danh công ty, khoản bồi thường thuộc về công ty vì thiệt hại là của công ty. Người đi kiện hưởng lợi qua giá trị cổ phần hoặc phần vốn. Đây là điều cần hiểu rõ trước khi quyết định bỏ thời gian và công sức.
Đã rời chức vụ thì người quản lý còn bị kiện không?
Có thể. Trách nhiệm gắn với hành vi trong thời gian họ giữ chức, không chấm dứt chỉ vì họ đã từ chức hoặc bị miễn nhiệm. Thời hiệu khởi kiện cần đối chiếu quy định hiện hành.
Thành viên HĐQT vắng mặt trong cuộc họp thông qua nghị quyết sai có bị kiện không?
Luật miễn trách nhiệm cho thành viên đã phản đối; người vắng mặt không tự động được miễn mà cũng không tự động bị quy trách nhiệm. Nếu họ biết hoặc phải biết nghị quyết sai mà không làm gì trong vai trò của mình, câu hỏi về nghĩa vụ cẩn trọng vẫn có thể đặt ra.
Kiện người quản lý có ảnh hưởng hoạt động kinh doanh của công ty không?
Có, ít nhiều. Ban điều hành phải dành thời gian cho vụ việc, đối tác và ngân hàng có thể thận trọng hơn. Vì vậy nhiều cổ đông chọn thương lượng một phương án bồi hoàn trước khi khởi kiện, và chỉ kiện khi thiệt hại đủ lớn và không còn cách nào khác.