Theo Luật Doanh nghiệp 2020, cổ đông đã biểu quyết không thông qua nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc về thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông quy định tại điều lệ có quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần của mình. Yêu cầu phải gửi bằng văn bản trong một thời hạn ngắn sau ngày nghị quyết được thông qua (luật nêu 10 ngày), và công ty phải mua lại trong thời hạn luật định (luật nêu 90 ngày) theo giá thị trường hoặc giá tính theo nguyên tắc quy định trong điều lệ. Bạn đối chiếu bản luật hợp nhất sau sửa đổi và điều lệ trước khi dùng các mốc này.
Đây là một trong những công cụ bảo vệ cổ đông thiểu số rõ ràng nhất của luật: khi đa số quyết định thay đổi căn bản công ty mà bạn không đồng ý, bạn có đường rút lui với giá hợp lý thay vì bị buộc ở lại. Nhưng quyền này hẹp, chỉ áp dụng cho một số loại nghị quyết, và có điều kiện thủ tục chặt. Bài này trình bày cả góc cổ đông muốn thực hiện quyền lẫn góc công ty phải đáp ứng.
Quyền này áp dụng với nghị quyết nào, và không áp dụng với nghị quyết nào
Phạm vi theo Luật Doanh nghiệp 2020 khá hẹp. Đọc kỹ trước khi gửi yêu cầu:
- Áp dụng: nghị quyết về tổ chức lại công ty, như chia, tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển đổi loại hình.
- Áp dụng: nghị quyết thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông đã quy định tại điều lệ, ví dụ thay đổi quyền ưu tiên mua cổ phần chào bán, hạn chế chuyển nhượng, cách tính quyền biểu quyết.
- Không áp dụng: nghị quyết thông thường như không chia cổ tức năm nay, chọn đơn vị kiểm toán, bầu người quản lý, dù cổ đông phản đối mạnh.
- Không áp dụng với cổ đông đã tán thành, không có ý kiến, hoặc không dự họp: điều kiện là đã biểu quyết không thông qua.
- Cần xem riêng: nghị quyết đầu tư hoặc bán tài sản lớn, đổi ngành nghề; những việc này có thể làm thay đổi bản chất công ty nhưng không đương nhiên nằm trong phạm vi quyền này, trừ khi điều lệ mở rộng.
Điều kiện "đã biểu quyết không thông qua" là chỗ nhiều cổ đông mất quyền mà không biết. Nếu bạn không đồng ý với một đề xuất tổ chức lại công ty, hãy dự họp hoặc uỷ quyền với chỉ dẫn rõ là không tán thành, và kiểm biên bản kiểm phiếu ghi đúng phiếu của mình.
Các bước cổ đông thực hiện quyền
Trình tự sau theo khung Luật Doanh nghiệp 2020; thời hạn cụ thể đối chiếu bản sửa đổi và điều lệ.
- Biểu quyết không tán thành tại đại hội (trực tiếp, uỷ quyền, trực tuyến hoặc phiếu gửi trước), giữ bằng chứng như phiếu biểu quyết đã gửi hoặc xác nhận của hệ thống.
- Gửi văn bản yêu cầu mua lại tới công ty trong thời hạn luật định kể từ ngày nghị quyết được thông qua. Văn bản ghi tên, địa chỉ của cổ đông, số lượng cổ phần từng loại, giá dự định bán, lý do yêu cầu công ty mua lại.
- Thương lượng giá với công ty trên cơ sở giá thị trường hoặc giá tính theo nguyên tắc điều lệ.
- Nếu không thoả thuận được giá, các bên có thể yêu cầu một tổ chức thẩm định giá định giá. Theo luật, công ty giới thiệu một số tổ chức thẩm định giá để cổ đông lựa chọn, và lựa chọn đó là quyết định cuối cùng; đối chiếu quy định hiện hành.
- Ký văn bản mua bán và nhận thanh toán trong thời hạn luật định kể từ ngày công ty nhận yêu cầu.
- Theo dõi việc công ty cập nhật sổ đăng ký cổ đông và các thủ tục liên quan sau khi mua lại.
Nghĩa vụ thuế khi chuyển nhượng cổ phần là chủ đề riêng của chuyên mục thuế. Ở đây chỉ nhắc rằng bán cổ phần cho công ty cũng là một giao dịch có thể phát sinh nghĩa vụ thuế, cổ đông nên hỏi trước để tính số tiền thực nhận.
Giá mua lại: giá thị trường, nguyên tắc điều lệ và thẩm định
Với công ty chưa niêm yết, "giá thị trường" thường không có sẵn như cổ phiếu trên sàn. Các căn cứ hay được dùng: giá các giao dịch chuyển nhượng gần nhất giữa cổ đông, giá chào bán cổ phần gần nhất, giá trị sổ sách, hoặc kết quả định giá theo phương pháp chuyên môn. Mỗi căn cứ cho một con số khác nhau, và đó là nguồn tranh cãi chính.
Điều lệ có thể quy định nguyên tắc tính giá mua lại, ví dụ dựa trên giá trị tài sản ròng theo báo cáo tài chính đã kiểm toán gần nhất, hoặc một công thức cụ thể. Nguyên tắc rõ ràng trong điều lệ giúp cả hai phía tránh được phần lớn tranh chấp; nếu công ty bạn đang soạn hoặc sửa điều lệ, đây là điều khoản đáng đầu tư thời gian.
Khi hai bên không thống nhất, thẩm định giá độc lập là lối ra luật đã dự liệu. Ví dụ giả định: cổ đông đề nghị giá cao hơn giá trị sổ sách vì công ty sở hữu quyền sử dụng đất đã tăng giá trị; công ty đề nghị giá sổ sách. Một tổ chức thẩm định giá do cổ đông chọn trong danh sách công ty giới thiệu sẽ định giá có tính đến giá trị thực của tài sản. Chi phí thẩm định và việc ai chịu là điều nên thoả thuận ngay từ đầu.
Giới hạn từ phía công ty: khi nào công ty chưa được trả tiền
Công ty chỉ được thanh toán khi vẫn đủ khả năng trả nợ. Theo Luật Doanh nghiệp 2020, công ty chỉ được thanh toán cổ phần mua lại nếu ngay sau khi thanh toán vẫn bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác. Quy định này bảo vệ chủ nợ, và có thể khiến việc thanh toán bị chậm khi công ty đang khó khăn.
Thanh toán vi phạm điều kiện thì phải hoàn trả. Nếu công ty trả tiền khi không đủ điều kiện, cổ đông có thể phải hoàn trả số tiền đã nhận, và người quản lý liên quan chịu trách nhiệm theo luật.
Cổ phần mua lại phải được xử lý theo luật. Công ty cổ phần chưa niêm yết thường phải làm thủ tục giảm vốn điều lệ tương ứng trong thời hạn luật định sau khi thanh toán xong. Chi tiết về vốn và đăng ký thay đổi nằm ở danh mục về vốn.
Công ty không được từ chối vì "không muốn". Khi cổ đông đủ điều kiện và yêu cầu đúng hạn, việc mua lại là nghĩa vụ. Công ty có thể thương lượng giá và thời điểm thanh toán trong khung luật, nhưng không thể bác yêu cầu chỉ vì không có kế hoạch dùng tiền.
Góc nhìn hai phía khi một nghị quyết tổ chức lại sắp được đưa ra
Phía hội đồng quản trị nên dự tính trước: bao nhiêu cổ đông có thể phản đối, nếu tất cả yêu cầu mua lại thì công ty cần bao nhiêu tiền, có đủ khả năng thanh toán mà vẫn bảo đảm nghĩa vụ với chủ nợ không. Đưa ra một đề xuất sáp nhập mà không dự trù khoản này có thể dẫn tới tình huống nghị quyết thông qua được nhưng thực hiện thì vướng. Tờ trình gửi cổ đông nên nêu rõ quyền yêu cầu mua lại, không né tránh.
Phía cổ đông thiểu số nên cân nhắc trước khi dùng quyền: bán lại có thực sự tốt hơn ở lại với công ty sau tổ chức lại không, giá kỳ vọng có hợp lý không, có phương án nào khác như chuyển nhượng cho cổ đông khác với giá tốt hơn. Quyền mua lại là đường rút lui, không phải công cụ để ép giá.
Khi hai bên có thiện chí, thương lượng trực tiếp với một bên thẩm định giá độc lập thường nhanh và ít tốn kém hơn tranh chấp. Khi giá trị cổ phần lớn hoặc quan hệ đã căng, mỗi bên nên có tư vấn riêng; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có hướng ban đầu trước khi gửi văn bản yêu cầu hoặc trả lời.
Ví dụ giả định: công ty sáp nhập vào một công ty khác
Công ty cổ phần giả định ở Thái Nguyên có 1 triệu cổ phần phổ thông. Đại hội thông qua nghị quyết sáp nhập vào một công ty lớn hơn với tỷ lệ tán thành đạt mức luật định. Ba cổ đông nắm tổng cộng 8% biểu quyết không tán thành.
| Mốc | Việc xảy ra | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Ngày đại hội | Nghị quyết sáp nhập được thông qua; biên bản ghi rõ phiếu không tán thành của ba cổ đông | Cổ đông kiểm tên mình trong danh sách không tán thành |
| Trong thời hạn yêu cầu | Hai cổ đông gửi văn bản yêu cầu mua lại, một người quyết định ở lại | Văn bản gửi có lưu vết, ghi giá dự định bán |
| Thương lượng | Công ty đề nghị giá theo giá trị sổ sách; cổ đông đề nghị giá cao hơn | Kiểm điều lệ có nguyên tắc tính giá không |
| Không thống nhất | Cổ đông chọn một tổ chức thẩm định giá trong danh sách công ty giới thiệu | Thoả thuận trước ai chịu chi phí thẩm định |
| Thanh toán | Công ty thanh toán sau khi bảo đảm vẫn đủ trả nợ | Cổ đông giữ chứng từ; công ty cập nhật sổ đăng ký cổ đông |
Ví dụ cho thấy quyền mua lại chạy song song với thủ tục sáp nhập, không chặn được nghị quyết. Cổ đông muốn ngăn một nghị quyết sai thủ tục thì đi đường khác: yêu cầu huỷ nghị quyết, chủ đề của danh mục riêng.
Khi quyền mua lại không áp dụng: các đường khác của cổ đông không đồng ý
Phần lớn nghị quyết mà cổ đông thiểu số phản đối không nằm trong phạm vi quyền yêu cầu mua lại. Khi đó, đường rút lui thông thường là chuyển nhượng cổ phần cho người khác. Với công ty cổ phần, cổ phần nói chung được tự do chuyển nhượng, trừ cổ phần của cổ đông sáng lập trong thời gian luật hạn chế và các hạn chế ghi trong điều lệ, ghi trên cổ phiếu. Cổ đông nên đọc kỹ điều lệ để biết mình có bị ràng buộc gì không.
Nếu điều cổ đông phản đối là cách nghị quyết được thông qua, chứ không phải nội dung, thì quyền liên quan là yêu cầu huỷ nghị quyết trong thời hạn luật định. Nếu điều cổ đông phản đối là hành vi của người quản lý, luật có cơ chế khởi kiện trách nhiệm người quản lý dành cho cổ đông đủ điều kiện. Mỗi đường có điều kiện, chi phí và rủi ro riêng.
Chọn đường nào phụ thuộc mục tiêu: muốn rời công ty với giá công bằng, muốn sửa một quyết định sai, hay muốn buộc người quản lý chịu trách nhiệm. Xác định đúng mục tiêu trước giúp tránh dùng sai công cụ, mất thời gian mà không đạt điều mình cần.
Câu hỏi thường gặp
Cổ đông vắng mặt ở đại hội có được yêu cầu công ty mua lại cổ phần không?
Theo Luật Doanh nghiệp 2020, quyền này dành cho cổ đông đã biểu quyết không thông qua nghị quyết. Cổ đông vắng mặt, không gửi phiếu hoặc không uỷ quyền thường không đáp ứng điều kiện, trừ khi điều lệ quy định rộng hơn.
Cổ đông có được yêu cầu mua lại chỉ một phần cổ phần không?
Luật không cấm, văn bản yêu cầu ghi số lượng cổ phần muốn bán. Cổ đông cân nhắc giữ lại một phần nếu vẫn muốn gắn bó với công ty sau tổ chức lại.
Nếu công ty không mua lại trong thời hạn luật định thì sao?
Cổ đông nên gửi văn bản nhắc, giữ bằng chứng, và có thể yêu cầu cơ quan giải quyết tranh chấp theo điều lệ (toà án hoặc trọng tài) buộc công ty thực hiện nghĩa vụ. Trường hợp công ty chưa đủ điều kiện thanh toán do nghĩa vụ với chủ nợ là tình huống phức tạp, nên hỏi luật sư.
Giá mua lại có phải là giá cổ đông đã góp vốn ban đầu không?
Không nhất thiết. Giá là giá thị trường hoặc giá theo nguyên tắc điều lệ tại thời điểm mua lại, có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá góp vốn ban đầu, tuỳ tình hình công ty.
Công ty có thể mua lại cổ phần bằng tài sản thay vì tiền không?
Luật nói tới việc thanh toán cổ phần được mua lại; hình thức cụ thể có thể do hai bên thoả thuận nếu không trái luật và điều lệ. Thanh toán bằng tài sản kéo theo thủ tục chuyển quyền sở hữu và định giá tài sản, nên cần cẩn trọng.
Công ty đại chúng có áp dụng quy định này không?
Quy định thuộc Luật Doanh nghiệp nên áp dụng cho công ty cổ phần nói chung, nhưng công ty đại chúng còn chịu quy định của pháp luật chứng khoán về mua lại cổ phiếu. Bài này tập trung vào công ty chưa niêm yết.